Tiết kiệm lực lượng ở mặt phụ là giữ những hướng không quyết định bằng số quân ít nhất mà vẫn không vỡ, để dồn phần lớn sức cho hướng chính. Đây là mặt kia của nguyên lý tập trung: muốn đông ở một chỗ thì phải chịu mỏng ở chỗ khác, và nghệ thuật nằm ở chỗ mỏng mà không thủng. Clausewitz còn hiểu chữ "tiết kiệm" theo một nghĩa khác, sâu hơn: không để phần quân nào đứng không.
Hai nghĩa của chữ "tiết kiệm lực lượng"
Chữ này được dùng theo hai nghĩa, và người mới hay lẫn.
Nghĩa của Clausewitz: không quân nào được ngồi không
Trong quyển 3 của Vom Kriege (1832), Clausewitz có một chương ngắn về tiết kiệm lực lượng. Ý chính của ông: phải luôn bảo đảm mọi phần lực lượng đều được dùng, vì quân nằm yên ở chỗ đối phương không đủ bận tâm là quân phí. Ông cho rằng để quân ngồi không còn tệ hơn dùng quân không đúng chỗ, vì quân dùng sai chỗ ít ra còn kéo được một phần đối phương.
Nghĩa thường dùng về sau: mặt phụ chỉ cần vừa đủ
Các sách giảng nguyên lý về sau thường dùng chữ này theo nghĩa hẹp hơn: ở những hướng không quyết định, chỉ để lại lực lượng tối thiểu cần thiết, để có quân dồn cho hướng quyết định. Hai nghĩa không mâu thuẫn. Cả hai cùng nói một điều: mỗi đơn vị phải có việc đáng làm, và việc đáng làm ở mặt phụ là giữ chân đối phương với cái giá thấp nhất.
Vì sao không thể mạnh ở mọi nơi
Thiên Hư Thực trong Tôn Tử binh pháp có câu: phòng bị khắp nơi thì chỗ nào cũng ít. Câu thường gán cho Frederick Đại đế, "ai muốn giữ mọi thứ thì chẳng giữ được gì", nói đúng ý ấy, dù xuất xứ chính xác khó kiểm.
Phép tính rất đơn giản. Có 12 đơn vị và bốn hướng có thể bị đánh. Chia đều thì mỗi hướng 3. Đối phương dồn 8 vào một hướng thì hướng đó vỡ. Nếu biết hướng nào quyết định, mình có thể đặt 2–2–2 ở ba hướng phụ và 6 ở hướng chính; hoặc mạnh dạn hơn, 1–1–2 và 8. Câu hỏi không còn là "có mỏng không" mà là "mỏng tới đâu thì vẫn giữ được đủ lâu".
Giữ mặt phụ bằng ít quân: các cách người xưa dùng
| Cách | Làm gì | Cái giá |
|---|---|---|
| Dựa vào địa hình | Đặt ít quân sau sông, ở đèo, trên đồi, nơi một người giữ bằng mấy người | Phải chọn mặt phụ nơi có địa hình tốt, không phải lúc nào cũng có |
| Thành, đồn | Một đồn nhỏ có tường buộc đối phương phải vây, giữ chân quân đông hơn nhiều | Đồn bị vây lâu có thể mất cả quân trong đó |
| Màn che | Kỵ binh hoặc quân nhẹ tuần dày, khiến đối phương không biết phía sau có bao nhiêu quân | Chỉ chặn được do thám, không chặn được tấn công thật |
| Đổi đất lấy thời gian | Lùi dần từng nấc, mỗi nấc đánh một chút, làm chậm đối phương | Mất đất; phải có chỗ để lùi |
| Làm như đông | Đốt nhiều lửa, cắm nhiều cờ, di chuyển để đối phương tưởng có nhiều quân | Lộ ra là mất cả mặt phụ |
Cách nào cũng dựa trên một ý: mặt phụ không cần thắng, chỉ cần không thua trước khi mặt chính thắng. Đó là việc của thời gian chứ không phải của sức mạnh.
Mặt phụ của mình có thể là mặt chính của đối phương
Đây là cái bẫy lớn nhất của nguyên lý này. Mình quyết định hướng nào là phụ dựa trên ý đồ của mình, nhưng đối phương có ý đồ riêng. Nếu họ chọn đúng hướng mình để mỏng làm hướng chính của họ, thì mặt phụ của mình sẽ phải đối đầu với khối quân lớn nhất của đối phương.
Lúc đó, kết quả phụ thuộc vào cuộc chạy đua: mặt phụ của mình trụ được bao nhiêu lượt, và mặt chính của mình thắng được trong bao nhiêu lượt. Nếu mặt chính thắng trước, đối phương phải quay về; nếu mặt phụ vỡ trước, mình mất gốc. Vì vậy người cầm quân giỏi không chỉ tính "mặt phụ cần bao nhiêu quân" mà còn tính "nếu bị dồn đánh, mặt phụ trụ được mấy lượt".
Câu tự hỏi khi chọn mặt phụ: "Nếu đối phương đổ toàn lực vào đây, mình cần bao lâu để thắng ở mặt chính, và chỗ này trụ được bao lâu?"
Trên sa bàn: những thói quen hữu ích
- Gọi tên mặt chính trước. Không biết đâu là mặt chính thì cũng không biết đâu là mặt phụ, và quân sẽ bị chia đều theo phản xạ.
- Dùng vùng kiểm soát. Trên bàn ô lục giác, đặt quân cách nhau một ô để phủ mặt phụ rộng gấp đôi.
- Chọn mặt phụ có địa hình tốt. Nếu được chọn, hãy để sông, núi làm việc thay quân.
- Không để quân nào ngồi không. Theo đúng tinh thần Clausewitz, kiểm lại cuối mỗi lượt: có đơn vị nào đứng ở chỗ không ai thèm đánh, không chặn được gì, không đe doạ gì không? Nếu có, đưa nó tới chỗ cần.
- Giữ liên lạc giữa mặt phụ và dự bị. Mặt phụ mỏng chỉ an toàn khi có dự bị đủ gần để chạy tới bịt nếu bị dồn đánh.
Những sai lầm thường gặp
- Chia đều cho chắc: thấy mỏng chỗ nào cũng lo, cuối cùng không đủ đông ở đâu để thắng.
- Bỏ trống hẳn mặt phụ: tiết kiệm tới mức không còn gì, đối phương đi một mạch vào sau lưng.
- Để quân "cảnh giới" quá lâu: một đơn vị giữ mặt phụ mà đối phương đã bỏ đi từ lâu vẫn đứng nguyên chỗ cũ.
- Quên rằng mặt phụ có thể đổi: sau vài lượt, hướng chính và hướng phụ có thể đảo vai. Phải đánh giá lại mỗi lượt.
Góc nhìn hôm nay
Ngoài sa bàn, tiết kiệm lực lượng là kỹ năng sống còn của bất cứ ai có thời gian và sức hạn chế. Không thể làm mọi việc ở mức giỏi nhất. Những việc phụ chỉ cần làm ở mức "không đổ": hoá đơn trả đúng hạn, nhà cửa không bừa tới mức ảnh hưởng, báo cáo đủ chuẩn. Phần sức còn lại để cho việc quyết định. Và cũng như Clausewitz nói, hãy để ý những thứ mình đang bỏ công mà không ai cần, không giúp gì: đó là quân đang ngồi không.
Muốn đọc tiếp:
- Clausewitz, Vom Kriege, quyển 3, chương về tiết kiệm lực lượng; chương rất ngắn, đọc vài phút.
- Thiên Hư Thực trong Tôn Tử binh pháp, đọc cùng chú giải.
- Tự thử trên sa bàn: chơi một ván mà trước khi bắt đầu phải viết ra giấy hướng chính, hướng phụ và số quân cho mỗi hướng. Sau ván, so lại xem mình có giữ được kế hoạch không.
Câu hỏi thường gặp
Tiết kiệm lực lượng là gì?
Tiết kiệm lực lượng là giữ những hướng không quyết định bằng số quân ít nhất mà vẫn không vỡ, để dồn sức cho hướng chính. Clausewitz còn hiểu theo nghĩa rộng hơn: không để phần quân nào đứng không, vì quân ngồi không là quân phí.
Tiết kiệm lực lượng khác tập trung lực lượng thế nào?
Đó là hai mặt của cùng một đồng xu. Tập trung là dồn đông ở hướng quyết định, tiết kiệm là chấp nhận mỏng ở hướng khác để có quân mà dồn. Thiếu một trong hai thì cái còn lại không làm được.
Tôn Tử nói gì về việc phòng bị khắp nơi?
Thiên Hư Thực có câu: phòng bị khắp nơi thì chỗ nào cũng ít. Ý là ai cố giữ mọi hướng thì hướng nào cũng mỏng, và đối phương chỉ cần dồn quân vào một chỗ là thắng.
Làm sao giữ mặt phụ bằng ít quân?
Người xưa dùng địa hình như sông núi, đồn nhỏ có tường, màn che bằng kỵ binh, lùi dần để đổi đất lấy thời gian, hoặc làm như có nhiều quân. Mục tiêu của mặt phụ không phải là thắng mà là không thua trước khi mặt chính thắng.
Rủi ro lớn nhất khi để mỏng mặt phụ là gì?
Là đối phương chọn đúng hướng đó làm hướng chính của họ. Khi đó mọi thứ phụ thuộc vào việc mặt phụ của mình trụ được bao lâu so với thời gian mặt chính của mình cần để thắng. Vì vậy mặt phụ mỏng cần có dự bị đủ gần.