Xung ĐộtWiki
Tìm
Binh thư cổ – tầng tư tưởng

Vegetius và De re militari: sách quân sự La Mã cuối thời cổ đại

Vegetius là quan chức La Mã cuối thế kỷ 4, tác giả De re militari; ông đề cao luyện tập và kỷ luật hơn số đông, và câu si vis pacem, para bellum là bản rút gọn lời ông.

Vegetius và De re militari: sách quân sự La Mã cuối thời cổ đại

Vegetius (Publius Flavius Vegetius Renatus) là một viên chức La Mã cuối thế kỷ 4 hoặc đầu thế kỷ 5, tác giả cuốn Epitoma rei militaris, còn gọi là De re militari, sách quân sự La Mã duy nhất còn nguyên vẹn từ cuối thời cổ đại. Ông không phải người lính mà là người tóm tắt sách cũ, và câu nổi tiếng nhất gắn với ông, "muốn hoà bình thì chuẩn bị chiến tranh", thật ra là một câu được rút gọn từ lời ông. Cuốn sách được chép tay, dịch và đọc suốt thời Trung Cổ châu Âu nhiều hơn hầu hết mọi sách thế tục khác.

Vegetius là ai

Chúng ta biết rất ít về Vegetius. Những gì chắc chắn gần như đều đến từ chính sách của ông. Tên ông đi kèm một chức danh danh dự trong một số bản chép tay, cho thấy ông là quan chức cao cấp trong triều đình. Ông là tín đồ Kitô giáo, sống ở giai đoạn đế chế La Mã đã chia đôi Đông – Tây và đang bị áp lực từ nhiều phía.

Sách được đề tặng cho một hoàng đế nhưng không ghi tên. Học giả tranh luận nhiều năm: có người cho là Theodosius I (trị vì 379–395), có người cho là Valentinian II hoặc Valentinian III. Thuyết Theodosius I được nhiều người theo, nhưng đến nay vẫn chưa có kết luận dứt khoát. Vì vậy cách nói an toàn là: sách viết khoảng cuối thế kỷ 4 đến giữa thế kỷ 5.

Vegetius không giấu việc mình là người biên soạn. Ông nói rõ đã đọc và tóm lược các tác giả trước như Cato Già, Cornelius Celsus, Frontinus, Paternus, cùng các quy định của Augustus, Trajan và Hadrian. Chữ epitoma trong tên sách chính là "bản tóm lược".

Cuốn sách gồm những gì

QuyểnNội dung chínhÝ tư tưởng nổi bật
Quyển ITuyển chọn và huấn luyện tân binhLa Mã thắng nhờ luyện tập và kỷ luật, không nhờ số đông
Quyển IITổ chức quân đoàn kiểu cũHoài niệm một quân đội đã mất, muốn khôi phục
Quyển IIIChỉ huy và chiến dịchMở bằng câu về hoà bình; kết bằng danh sách "quy tắc chung"
Quyển IVCông thành, thủ thành, thuỷ quânPhần kỹ thuật, thuộc về trang lịch sử quân sự

Mạch chính của sách là một lời than và một đề nghị. Lời than: quân đội La Mã thời ông đã sa sút, bỏ huấn luyện, bỏ áo giáp nặng, dựa nhiều vào quân đánh thuê ngoại tộc. Đề nghị: quay lại cách tuyển chọn, rèn luyện và kỷ luật của thời xưa. Các nhà sử học ngày nay cảnh báo rằng "thời xưa" trong sách là một hình ảnh lý tưởng hoá, trộn lẫn nhiều giai đoạn khác nhau, chứ không phải bức tranh chính xác về một thời kỳ cụ thể.

"Muốn hoà bình thì chuẩn bị chiến tranh": câu thật là gì

Câu Latin quen thuộc Si vis pacem, para bellum không có nguyên văn trong sách Vegetius. Câu gốc nằm ở lời mở đầu Quyển III: Igitur qui desiderat pacem, praeparet bellum, tạm dịch "vậy ai mong hoà bình thì hãy chuẩn bị chiến tranh". Người đời sau rút gọn thành câu châm ngôn ngắn hơn.

Ngữ cảnh của câu này cũng quan trọng. Vegetius đang nói về việc huấn luyện: ai muốn chiến thắng thì luyện lính kỹ, ai muốn thành công thì đánh bằng nghệ thuật chứ không nhờ may rủi. Rồi ông thêm ý: không ai dám khiêu khích một bên mà họ biết là mạnh hơn mình. Đây là ý tưởng răn đe: sự sẵn sàng làm đối phương nản lòng.

Ý này có hai mặt mà người đọc nên thấy cả hai. Mặt thứ nhất: trong nhiều tình huống, sự yếu kém thật sự khuyến khích kẻ khác lấn tới, như Mặc Tử cũng hiểu khi luyện nghề giữ thành. Mặt thứ hai: nếu cả hai bên cùng "chuẩn bị" để răn đe nhau, mỗi bước chuẩn bị của bên này lại bị bên kia đọc là đe doạ, và vòng xoáy leo thang bắt đầu. Lý thuyết xung đột hiện đại bàn rất nhiều về mặt thứ hai này.

Luyện tập hơn số đông

Ý được Vegetius nhắc đi nhắc lại nhiều nhất là: dân La Mã chinh phục thế giới không nhờ đông người, mà nhờ tập luyện vũ khí, kỷ luật doanh trại và kinh nghiệm. Ông kể rằng người La Mã không đông bằng người Gaul, không cao bằng người German, không đông và khoẻ bằng người Hispania, không giàu và nhiều mưu mẹo bằng người châu Phi, không giỏi học thuật và khôn ngoan bằng người Hy Lạp. Thứ họ có là sự chọn lọc kỹ và rèn luyện đều đặn.

Đọc ở tầng tư tưởng, đây là niềm tin rằng năng lực đến từ rèn luyện và cách tổ chức, chứ không đến từ bẩm sinh hay số lượng. Một tập thể nhỏ mà có kỷ luật, có kỹ năng, có niềm tin vào nhau có thể vượt một tập thể lớn mà lỏng lẻo. Ý ấy gặp lại trong Ngô Tử ở phương Đông, và trong rất nhiều sách quản trị hôm nay.

Những "quy tắc chung" cuối Quyển III

Cuối Quyển III, Vegetius gom một loạt câu ngắn gọi là quy tắc chung của chiến tranh. Đây là phần được chép lại và trích dẫn nhiều nhất thời Trung Cổ. Ở tầng tư tưởng, một số ý đáng chú ý:

  • Điều gì có lợi cho đối phương thì có hại cho mình, và ngược lại.
  • Người chỉ huy giỏi không giao chiến công khai, nơi rủi ro chia đều cho hai bên, trừ khi có thời cơ hoặc buộc phải làm.
  • Đói làm hao quân nhiều hơn giao chiến; cái đói còn tàn nhẫn hơn lưỡi kiếm.
  • Kế hoạch tốt nhất là kế hoạch đối phương không biết trước.
  • Cơ hội trong chiến tranh thường giúp nhiều hơn sức mạnh.

Những câu này hiểu theo nghĩa rộng là một cách nghĩ thận trọng: tránh đối đầu trực diện khi không cần, coi trọng việc chuẩn bị, hiểu rằng thiếu thốn có thể phá huỷ một tập thể trước cả khi xung đột xảy ra.

Cuốn sách sống lại thời Trung Cổ

Đế chế Tây La Mã sụp đổ không lâu sau khi Vegetius viết. Nhưng cuốn sách thì sống tiếp. Hiện còn hơn ba trăm bản chép tay, tính cả bản Latin và bản dịch ra các ngôn ngữ châu Âu. Các vua chúa, quý tộc và giáo sĩ đọc nó như cẩm nang về kỷ luật, về bổn phận người cầm quân.

Năm 1284, Jean de Meun, một trong hai tác giả của trường ca Roman de la Rose, dịch sách ra tiếng Pháp. Đầu thế kỷ 15, nữ văn sĩ Christine de Pizan dựa nhiều vào Vegetius khi viết sách về việc binh và tinh thần hiệp sĩ. Sách cũng được in sớm sau khi máy in ra đời.

Điều thú vị là người Trung Cổ đọc Vegetius không chỉ để học đánh trận. Họ đọc để tìm một hình mẫu trật tự, kỷ luật và trách nhiệm trong một thế giới hỗn loạn. Sách quân sự trở thành sách đạo đức cho tầng lớp cầm quyền.

Góc nhìn hôm nay

Vegetius dạy một điều về cách đọc sách cổ: tên sách nổi tiếng không có nghĩa là nội dung chính xác về lịch sử. Sách của ông là lời khuyên của một người hoài cổ, không phải biên bản về quân đội La Mã. Các nhà sử học dùng nó rất thận trọng, đối chiếu với khảo cổ và các nguồn khác.

  • Nếu chỉ đọc một đoạn, đọc lời mở đầu Quyển III và danh sách quy tắc cuối Quyển III.
  • Khi gặp câu "si vis pacem, para bellum", nhớ rằng đó là bản rút gọn, câu gốc dài hơn và nằm trong ngữ cảnh huấn luyện.
  • Đọc kèm Machiavelli Dell'arte della guerra để thấy người thời Phục Hưng đọc lại Vegetius như thế nào.
  • Ở các bảo tàng có hiện vật La Mã, có thể tìm xem bản chép tay hoặc bản in sớm của sách; nhiều thư viện lớn châu Âu số hoá bản chép tay để xem trực tuyến.

Câu hỏi thường gặp

Vegetius là ai?

Vegetius là một quan chức La Mã sống cuối thế kỷ 4 hoặc đầu thế kỷ 5, tác giả Epitoma rei militaris. Ông không phải tướng lĩnh mà là người tóm lược các sách quân sự cũ, nhằm khuyên hoàng đế khôi phục cách huấn luyện thời xưa.

"Si vis pacem, para bellum" có phải của Vegetius?

Không đúng nguyên văn. Câu gốc ở lời mở đầu Quyển III là "Igitur qui desiderat pacem, praeparet bellum", nghĩa là ai mong hoà bình thì hãy chuẩn bị chiến tranh. Câu ngắn quen thuộc là bản rút gọn của đời sau.

De re militari có mấy quyển?

Sách có bốn quyển: tuyển chọn và huấn luyện tân binh, tổ chức quân đoàn, chỉ huy và chiến dịch, cuối cùng là công thủ thành và thuỷ quân. Cuối Quyển III có danh sách quy tắc chung được trích nhiều nhất.

Vegetius đề tặng sách cho hoàng đế nào?

Sách đề tặng một hoàng đế không ghi tên. Nhiều học giả cho là Theodosius I, số khác cho là Valentinian II hoặc Valentinian III. Đến nay chưa có kết luận dứt khoát.

Vì sao sách Vegetius nổi tiếng thời Trung Cổ?

Vì đây là sách quân sự La Mã hiếm hoi còn nguyên vẹn, viết ngắn gọn, nhiều câu dễ nhớ. Sách được chép tay hơn ba trăm bản, dịch ra tiếng Pháp từ năm 1284, và được đọc như cẩm nang kỷ luật và bổn phận của tầng lớp cầm quyền.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác