Vùng kiểm soát là khoảng đất quanh một đơn vị mà đơn vị ấy chi phối được, dù không đứng lên đó: đối phương đi vào phải dừng lại, không đi xuyên qua được, và đường tiếp tế không lần qua được. Trên sa bàn ô lục giác, vùng kiểm soát thường là sáu ô bao quanh một quân. Luật này mô phỏng một sự thật đơn giản của mọi thời: một khối quân không chỉ chiếm chỗ nó đứng, mà còn đe doạ cả khoảng đất xung quanh nó.
Ý tưởng đến từ đâu
Ngoài đời, không đạo quân nào chỉ là một chấm trên bản đồ. Nó có người đi trinh sát, có kỵ binh tuần quanh, có tầm bắn của cung nỏ hay súng. Một đoàn quân khác muốn đi ngang trước mặt nó mà không bị đánh là rất khó. Người xưa hiểu điều này bằng kinh nghiệm: đi qua gần doanh trại địch thì phải đi vòng, đi đêm, hoặc chuẩn bị đánh.
Trên bàn cờ, ý tưởng ấy có mặt từ rất sớm dưới nhiều hình thức:
- Ô bị khống chế: trong họ cờ vua, một quân "nhìn" được những ô nó có thể bắt. Quân đối phương đứng vào đó là chịu rủi ro.
- Kẹp bắt: trong hnefatafl của Bắc Âu và trong các cờ cổ Hy Lạp, La Mã như petteia hay ludus latrunculorum (luật của hai loại sau không còn, chỉ có bản phỏng dựng), một quân bị kẹp giữa hai quân đối phương thì bị bắt. Mỗi quân vì thế làm cho các ô bên cạnh trở nên nguy hiểm.
- Trọng tài phán xét: trong Kriegsspiel của von Reisswitz con năm 1824, trọng tài quyết định một đơn vị có bị chặn hay không dựa trên kinh nghiệm thực tế, chưa có luật ô cụ thể.
Khái niệm "vùng kiểm soát" theo nghĩa hẹp, với số ô và quy tắc rõ ràng, là phát minh của các bộ luật sa bàn ô lục giác về sau, khi người ta cần một quy tắc đơn giản để thay cho phán xét của trọng tài.
Các kiểu vùng kiểm soát
Mỗi bộ luật chọn một mức độ cứng khác nhau, và chỉ riêng lựa chọn này đã đổi hẳn cách cầm quân.
| Kiểu | Quy tắc thường gặp | Cảm giác trên sa bàn |
|---|---|---|
| Cứng | Vào vùng kiểm soát của đối phương là phải dừng; muốn ra phải đánh hoặc chờ lượt sau | Mặt trận rõ ràng, khó lách, thế trận chậm và chắc |
| Mềm | Vào được nhưng tốn thêm sức đi; có thể đi tiếp nếu còn sức | Linh động hơn, có thể len lỏi nếu chấp nhận chậm |
| Chỉ chặn tiếp tế | Không cản đi lại, nhưng đường tiếp tế không được lần qua | Quân đi lại tự do nhưng phải lo đường nối về kho |
| Có điều kiện | Chỉ đơn vị lớn, hoặc đơn vị đang ở thế tốt, mới có vùng kiểm soát | Đơn vị nhỏ lẻ không chặn được ai, cần gom quân |
| Không có | Quân chỉ chiếm ô mình đứng | Dễ lách, thế trận rối, nhiều cú vòng sâu bất ngờ |
Vì sao luật này làm thế trận có ý nghĩa
Thử hình dung một sa bàn không có vùng kiểm soát. Hai khối quân đứng cách nhau một ô, và đối phương cứ thế đi xuyên qua khe hở ấy, vòng ra sau lưng mà không bị gì. Không có mặt trận, không có sườn, không có điểm then chốt. Mọi nguyên lý thế trận đều mất nghĩa.
Vùng kiểm soát sửa chuyện đó theo mấy cách:
- Hàng quân thưa vẫn là tường: trên ô lục giác, hai đơn vị đứng cách nhau một ô thì ô ở giữa nằm trong vùng kiểm soát của cả hai. Đối phương vào đó là bị chặn. Vì vậy một hàng quân không cần đứng sát nhau mới giữ được mặt trận.
- Có mặt trận thật sự: các vùng kiểm soát nối nhau thành một đường mà đối phương phải đánh xuyên chứ không lách được.
- Tiếp tế có ý nghĩa: đường tiếp tế bị chặn bởi vùng kiểm soát nên đặt một quân vào đúng chỗ là cắt được cả một đường nối.
- Có cái giá cho việc tiến sâu: quân lọt vào giữa các vùng kiểm soát có thể bị kẹt, không ra được.
Dùng vùng kiểm soát cho có lợi
Người quen sa bàn coi vùng kiểm soát như một thứ "quân vô hình" đi kèm mỗi đơn vị. Vài cách dùng phổ biến:
- Dàn hàng tiết kiệm: đặt các đơn vị cách nhau một ô để phủ một mặt trận rộng gấp đôi với cùng số quân. Đây là cách giữ mặt phụ bằng ít quân nhất.
- Ghìm chân: đặt một đơn vị sát đối phương để họ nằm trong vùng kiểm soát của mình. Với luật cứng, họ không thể bỏ đi mà không đánh, nên bị giữ lại tại chỗ.
- Cắt tiếp tế bằng một quân: không cần chiếm cả đường, chỉ cần để vùng kiểm soát chắn ngang đường tiếp tế.
- Khoá điểm then chốt từ bên cạnh: không đứng lên cầu mà đứng cạnh nó, để cầu nằm trong vùng kiểm soát. Ai qua cầu là phải dừng ngay đầu bên kia.
- Bao vây: khi các vùng kiểm soát của mình khép kín quanh một đơn vị đối phương, đơn vị đó vừa không ra được vừa đứt tiếp tế.
Những sai lầm thường gặp
- Đứng sát nhau vô ích: dồn quân thành cục, vùng kiểm soát chồng lên nhau, phí một nửa sức phủ.
- Quên vùng kiểm soát của đối phương: đi một mạch rồi phát hiện quân mình phải dừng giữa đường, nằm phơi trước nhiều quân địch.
- Tin rằng tường thưa là tường chắc: hàng quân thưa ngăn được việc lách qua, nhưng nếu đối phương dồn quân đánh vào một đơn vị trong hàng thì cả đoạn hở ra. Hàng thưa giữ được lâu chỉ khi có dự bị phía sau.
- Không đọc kỹ luật: mỗi bộ luật quy định khác nhau về việc ra khỏi vùng kiểm soát, đi từ vùng này sang vùng kia, hay vùng kiểm soát có xuyên qua sông không. Một dòng luật nhỏ có thể đổi hẳn chiến lược.
Góc nhìn hôm nay
Ngoài sa bàn, ý tưởng vùng kiểm soát giúp nhìn thấy những thứ "không đứng đó mà vẫn có mặt": một người có uy tín trong nhóm không cần nói gì mà cuộc bàn bạc vẫn tránh đi qua chỗ người đó không đồng ý; một quy định không ai nhắc mà mọi người đều đi vòng. Hiểu được ai đang chi phối khoảng nào là bước đầu để biết đường nào thật sự thông, đường nào chỉ trông có vẻ thông.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc bản dịch tiếng Anh luật Kriegsspiel 1824 của von Reisswitz (có nhiều bản do người mê sa bàn dịch), để thấy trọng tài phán xét thay cho luật ô như thế nào.
- Tìm hiểu các bản phỏng dựng luật hnefatafl và ludus latrunculorum, chú ý cách mỗi bản xử lý luật kẹp bắt.
- Tự thử: bày hai hàng quân trên bàn ô lục giác, chơi hai ván, một ván không có vùng kiểm soát và một ván có vùng kiểm soát cứng. So xem trong ván nào có "mặt trận".
Câu hỏi thường gặp
Vùng kiểm soát trên sa bàn là gì?
Vùng kiểm soát là các ô quanh một đơn vị mà đơn vị đó chi phối được dù không đứng lên. Trên bàn ô lục giác thường là sáu ô bao quanh. Đối phương vào đó phải dừng, và tiếp tế thường không được lần qua.
Vì sao sa bàn cần luật vùng kiểm soát?
Không có luật này, quân có thể lách qua khe hở giữa hai đơn vị đối phương một cách vô lý, làm mất ý nghĩa của mặt trận, sườn và tiếp tế. Vùng kiểm soát mô phỏng việc một khối quân thật luôn đe doạ khoảng đất quanh nó.
Vùng kiểm soát cứng và mềm khác nhau thế nào?
Với luật cứng, vào vùng kiểm soát của đối phương là phải dừng, muốn ra phải đánh. Với luật mềm, vào được nhưng tốn thêm sức đi và vẫn có thể đi tiếp. Luật cứng cho thế trận chắc và chậm, luật mềm linh động hơn.
Kriegsspiel có vùng kiểm soát không?
Kriegsspiel của von Reisswitz con năm 1824 chưa có luật vùng kiểm soát theo ô. Trọng tài, thường là sĩ quan có kinh nghiệm, phán xét một đơn vị có bị chặn hay không. Luật vùng kiểm soát rõ ràng theo ô xuất hiện ở các bộ luật sa bàn ô lục giác về sau.
Có thể giữ một mặt trận dài bằng ít quân không?
Có, nhờ vùng kiểm soát. Trên bàn ô lục giác, đặt các đơn vị cách nhau một ô thì ô ở giữa nằm trong vùng kiểm soát của cả hai, nên hàng thưa vẫn chặn được việc lách qua. Nhưng hàng thưa dễ vỡ nếu bị dồn đánh vào một điểm, nên cần dự bị phía sau.