Một sa bàn tự làm dùng được lâu nhờ ba việc: làm thành từng tấm nhỏ ghép lại thay vì một khối lớn, cất ở nơi khô ráo có che bụi và tránh nắng, và sửa ngay những hỏng hóc nhỏ bằng bột trét, sơn dặm và keo sữa trước khi chúng lan rộng. Khi mang đi, đặt sa bàn nằm phẳng trong thùng có khung chống đè, chèn xốp quanh các chi tiết dễ gãy. Ở khí hậu nồm ẩm của Việt Nam, kẻ thù lớn nhất của sa bàn không phải va đập mà là hơi ẩm.
Thiết kế để dễ cất ngay từ đầu
Cách giữ sa bàn tốt nhất bắt đầu trước khi làm. Một sa bàn liền khối 1 × 2 m trông ấn tượng, nhưng không qua được cửa, không vừa gầm giường, và hỏng một góc là phải sửa trên cả khối lớn. Người làm lâu năm thường chọn cách làm theo mô-đun:
- Tấm cùng cỡ. Mọi tấm có cùng kích thước, ví dụ 30 × 30 cm hoặc 60 × 60 cm, để ghép theo nhiều cách và xếp chồng gọn.
- Mép thống nhất. Nếu có sông hay đường chạy ra mép, cho chúng ra mép ở những vị trí cố định (chẳng hạn ngay giữa cạnh), và độ cao mặt đất ở mép bằng nhau. Như vậy tấm nào ghép với tấm nào cũng liền.
- Chi tiết rời. Cây, nhà, cầu làm trên đế riêng, đặt lên khi dùng, cất riêng khi xong. Đây là những thứ dễ gãy nhất, tách ra thì tấm nền xếp chồng được.
- Đế cứng có khung. Mỗi tấm có đế ván ép và một khung gỗ mỏng ở mặt dưới hoặc quanh mép để không cong.
Nhiều người gắn nam châm nhỏ vào đế chi tiết và miếng tôn mỏng vào tấm nền để chi tiết không xê dịch. Cách này tiện, nhưng cần đặc biệt cẩn thận nếu nhà có trẻ nhỏ: trẻ nuốt từ hai viên nam châm trở lên có thể bị thủng ruột vì các viên hút nhau xuyên qua thành ruột. Gắn nam châm thật chắc bằng keo epoxy, kiểm tra thường xuyên, và nếu nghi trẻ đã nuốt nam châm thì đưa đi cấp cứu ngay.
Những thứ làm hỏng sa bàn
| Tác nhân | Hỏng thế nào | Cách phòng |
|---|---|---|
| Độ ẩm, mùa nồm | Bìa mềm và phồng, thạch cao hút ẩm, mốc trắng hoặc đen, keo sữa mất bám | Sơn kín mọi mặt kể cả mặt dưới, cất trong thùng có gói hút ẩm, kê cao khỏi sàn |
| Nắng trực tiếp | Màu phai, xốp giòn và vàng, keo nhựa lão hoá | Không để gần cửa kính có nắng chiếu, che vải |
| Nhiệt | Keo nến mềm và bong, xốp cong, nhựa biến dạng | Không để sa bàn trong xe đỗ ngoài nắng, gần bếp hay nóc tủ lạnh |
| Bụi | Bám vào cỏ giả, làm màu xỉn | Phủ vải hoặc tấm nhựa khi không dùng; quét bằng cọ mềm khô |
| Côn trùng, chuột | Gián, mối ăn bìa và gỗ; chuột gặm xốp | Cất trong thùng nhựa kín, kiểm tra định kỳ |
| Va đập, đè | Gãy chi tiết, sứt mép, nứt vỏ thạch cao | Xếp chồng có khung chống đè, không đặt vật nặng lên |
Cất giữ ở nhà
- Làm sạch trước khi cất. Quét bụi bằng cọ mềm, nhặt mảnh vụn, để sa bàn khô hẳn nếu vừa dùng ở nơi ẩm.
- Tách chi tiết rời. Cây, nhà, quân cất vào hộp có ngăn, chèn giấy hoặc xốp mềm.
- Xếp tấm nền. Nếu xếp chồng, đặt các thanh đệm ở bốn góc cao hơn điểm cao nhất của địa hình, để tấm trên không đè vào núi của tấm dưới. Một cách hay là làm "kệ ngăn kéo": thùng gỗ có rãnh hai bên, mỗi tấm trượt vào một rãnh.
- Chống ẩm. Bỏ gói hút ẩm vào thùng, thay hoặc sấy lại định kỳ, nhất là mùa nồm. Kê thùng cao khỏi sàn, không sát tường ẩm.
- Dán nhãn. Ghi tên tấm, ngày làm, và hướng "mặt trên" lên thùng.
Mang sa bàn đi
Mang sa bàn tới lớp học, câu lạc bộ hay triển lãm là lúc dễ hỏng nhất. Vài kinh nghiệm:
- Luôn để nằm phẳng. Dựng đứng sa bàn thì cát, cỏ và chi tiết nhỏ rơi rụng, keo chịu lực theo hướng không định trước.
- Úp mặt vào nhau có đệm. Hai tấm cùng cỡ có thể úp mặt vào nhau, ở giữa là bốn cột đệm ở góc, bắt vít hoặc buộc chặt — thành một chiếc hộp tự bảo vệ.
- Chèn kín. Khoảng trống trong thùng chèn xốp hoặc giấy vo để không xê dịch. Thứ gì lắc được thì sẽ va.
- Đi xe máy. Chỉ mang tấm nhỏ, đặt trong thùng cứng, buộc chắc vào baga, che mưa. Tấm lớn nên đi ô tô hoặc nhờ dịch vụ chở hàng, đặt nằm phẳng trên sàn xe.
- Mang theo bộ sửa nhanh. Một hộp nhỏ gồm keo sữa, keo dán nhanh, ít bột cỏ, cọ nhỏ, vài lọ sơn chính và dao rọc giấy. Va chạm trên đường gần như chắc chắn xảy ra.
Sửa những hỏng hóc thường gặp
Vỏ thạch cao nứt
Dùng mũi dao khoét nhẹ vết nứt thành rãnh hình chữ V để bột mới có chỗ bám. Làm ẩm mép rãnh bằng cọ nhúng nước, trét bột trét hoặc thạch cao loãng, gạt phẳng. Khi khô, chà nhẹ rồi sơn dặm. Nếu nứt lặp lại ở cùng chỗ, thường là đế bên dưới đang cong — phải sửa đế.
Đế cong
Đế cong thường do một mặt hút ẩm nhiều hơn mặt kia. Bắt thêm một khung gỗ hoặc vài thanh nẹp ngang ở mặt dưới, sơn kín mặt dưới để hai mặt hút ẩm như nhau. Đế cong nặng có thể phải gỡ lớp địa hình ra dán sang đế mới.
Cỏ, cát bong mảng
Quét keo sữa pha loãng lên chỗ bong, rắc lại vật liệu, ấn nhẹ, chờ khô rồi phun một lớp keo loãng phủ ngoài. Khó nhất là làm màu chỗ dặm khớp với xung quanh — xem phần ghi chép bên dưới.
Xốp bị lõm, sứt
Cắt bỏ phần hỏng thành hình khối gọn, cắt một miếng xốp mới vừa khít, dán bằng keo sữa, mài cho liền với xung quanh, phủ bột trét rồi sơn. Nhớ: keo và sơn gốc dung môi làm chảy xốp.
Mốc
Mốc bề mặt trên lớp sơn có thể lau bằng khăn hơi ẩm, sau đó để sa bàn khô hẳn ở nơi thoáng. Nên đeo khẩu trang và làm ngoài trời, vì bào tử mốc có thể gây kích ứng đường hô hấp. Nếu mốc đã ăn sâu vào bìa hay giấy bồi bên trong, cách chắc chắn là cắt bỏ cả mảng đó và làm lại. Sau đó tìm nguyên nhân ẩm, nếu không mốc sẽ quay lại.
Chi tiết gãy
Cây, cầu, nhà gãy thì gắn lại bằng keo dán nhanh hoặc keo epoxy cho chỗ chịu lực. Nếu một chi tiết gãy nhiều lần, có thể nó quá cao, quá mảnh, hoặc đặt ở chỗ hay bị tay chạm — cân nhắc làm lại thấp và chắc hơn.
Khi sửa, giữ đúng các nguyên tắc an toàn như lúc làm: cắt hướng ra xa người, làm việc với keo dán nhanh và sơn dung môi ở nơi thoáng, giữ keo dán nhanh xa mắt và da.
Ghi chép để sửa cho đúng
Thói quen nhỏ giúp ích nhiều nhất cho việc sửa chữa là ghi lại những gì đã dùng khi làm: tên và mã màu từng loại sơn, tỉ lệ pha, loại bột cỏ, cỡ cát. Chụp ảnh từng tấm sau khi hoàn thành. Một năm sau cần dặm một mảng cỏ, có ghi chép thì dặm khớp màu ngay; không có thì phải mò, và mảng dặm sẽ lộ rõ. Có thể dán một mảnh giấy ghi chép ngay mặt dưới mỗi tấm.
Góc nhìn hôm nay
Những mô hình thu nhỏ lâu đời nhất còn lại tới hôm nay — như các mô hình thành phố nổi thời vua Louis XIV được giữ ở Paris — đều tồn tại được nhờ được cất giữ, sửa chữa và ghi chép cẩn thận qua nhiều thế hệ. Sa bàn tự làm ở nhà không cần sống ba trăm năm, nhưng cùng một nguyên tắc: chăm sóc đều đặn tốt hơn sửa chữa lớn.
Đặt lịch kiểm tra sa bàn đơn giản, chẳng hạn đầu mỗi mùa nồm và đầu mùa mưa: mở thùng, nhìn mốc, thay gói hút ẩm, dặm những chỗ bong. Mười lăm phút mỗi lần đủ để giữ sa bàn đẹp nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Cất sa bàn thế nào để không bị mốc?
Sơn kín mọi mặt kể cả mặt dưới, để sa bàn khô hẳn trước khi cất, cất trong thùng có gói hút ẩm và kê cao khỏi sàn. Mùa nồm nên mở kiểm tra và thay gói hút ẩm thường xuyên hơn.
Làm sao mang sa bàn đi xa mà không hỏng?
Luôn để sa bàn nằm phẳng, đặt trong thùng cứng có chèn xốp, tách các chi tiết dễ gãy ra cất riêng. Có thể úp hai tấm cùng cỡ vào nhau với cột đệm ở bốn góc để thành hộp tự bảo vệ.
Sa bàn thạch cao bị nứt sửa thế nào?
Khoét nhẹ vết nứt thành rãnh chữ V, làm ẩm mép rãnh, trét bột trét hoặc thạch cao loãng rồi chà phẳng và sơn dặm. Nếu nứt lặp lại ở cùng một chỗ, hãy kiểm tra xem đế có bị cong không.
Vì sao nên làm sa bàn thành nhiều tấm nhỏ?
Tấm nhỏ dễ cất, dễ mang qua cửa, ghép được nhiều kiểu, và hỏng một tấm thì chỉ sửa tấm đó. Chỉ cần thống nhất cỡ tấm, độ cao mặt đất và vị trí sông, đường ở mép để các tấm ghép liền nhau.
Dùng nam châm trên sa bàn có an toàn không?
Nam châm giúp chi tiết không xê dịch nhưng nguy hiểm nếu trẻ nhỏ nuốt phải, nhất là nuốt từ hai viên trở lên. Gắn chắc bằng keo epoxy, kiểm tra thường xuyên, và đưa trẻ đi cấp cứu ngay nếu nghi đã nuốt nam châm.