Cầu hoà, xin thua và chạm quân là ba tình huống gây tranh cãi nhiều nhất bên bàn cờ, nên quanh chúng đã hình thành một bộ phép tắc mà người chơi lâu năm ai cũng biết. Ở giải chính thức, các phép tắc này đã được viết thành luật: cố ý chạm vào quân nào thì phải đi quân đó, mời hoà sau khi đi xong nước của mình, xin thua bằng lời hoặc bằng cái bắt tay rõ ràng. Ở ván nhà, chúng là luật bất thành văn — không ai bắt buộc, nhưng ai giữ được thì được người khác quý.
Vì sao cần những luật nhỏ như vậy
Bàn cờ là một xung đột được thu nhỏ và rào lại. Hai người đồng ý đấu với nhau theo luật, nhưng luật đi quân không nói gì về những lúc tay chạm vào quân mà chưa quyết, lúc một bên muốn dừng cuộc đấu, hay lúc một bên thấy mình đã hết đường. Chính những khoảng trống đó là nơi xích mích nảy sinh. Các phép tắc bên bàn cờ ra đời để lấp chúng, theo một nguyên tắc chung: mọi ý định phải rõ ràng, và không ai được dùng sự mập mờ để kiếm lợi.
Chạm quân: đã chạm là phải đi
Quy tắc và lý do
Trong luật cờ vua của FIDE, người chơi cố ý chạm vào một quân của mình thì phải đi quân đó (nếu có nước hợp lệ), cố ý chạm vào quân đối phương thì phải bắt quân đó (nếu bắt được), và đã buông tay khỏi quân ở ô mới thì không được đổi. Lý do rất thực tế: nếu được cầm quân lên, đặt thử vào vài ô để "nhìn cho rõ" rồi đặt lại, người chơi đang dùng bàn cờ thật để tính toán, đồng thời làm đối thủ rối mắt.
Trong giới cờ tướng ở Việt Nam, tinh thần này gói trong câu "hạ thủ bất hoàn" — đã hạ tay thì không đi lại — cùng ý với câu "lạc tử vô hối" của người Trung Hoa.
Muốn chỉnh quân thì báo trước
Quân cờ bị lệch khỏi ô là chuyện thường. Luật cho phép chỉnh lại, với điều kiện báo trước khi chạm. Người chơi cờ vua khắp thế giới dùng chữ tiếng Pháp "j'adoube" (đọc gần như "gia-đúp"), nghĩa là "chỉnh lại"; người Việt có thể nói ngắn "xin chỉnh quân". Chỉnh quân phải làm vào lượt của mình; chỉnh quân của đối phương khi họ đang nghĩ là bất lịch sự dù có báo.
Ở ván nhà
Với ván thân thiện, nhiều nhóm cho phép người mới "đi lại" khi lỡ tay. Không sai, miễn hai bên thoả thuận trước ván. Điều tệ nhất là để tới lúc tranh cãi rồi mới bàn luật. Một cách nhẹ nhàng khi dạy trẻ: cho phép đi lại ba lần mỗi ván, rồi giảm dần.
Cầu hoà: một lần, đúng lúc, đúng cách
Đề nghị hoà là quyền của mỗi người, nhưng cách đề nghị nói lên nhiều điều. Phép tắc chung:
- Đúng lúc. Trong luật FIDE, lời mời hoà nên đưa ra ngay sau khi đi nước của mình và trước khi bấm đồng hồ. Mời hoà khi đối thủ đang nghĩ là làm phiền họ.
- Một lần. Đối thủ từ chối thì thôi. Mời lại liên tục bị coi là quấy rầy; chỉ nên mời lại khi thế cờ đã thay đổi rõ.
- Không mời khi thế mình đang thua. Mời hoà trong thế thua rõ không phạm luật, nhưng giống như đề nghị đối thủ tặng mình nửa điểm.
- Trả lời rõ ràng. Đồng ý thì nói và bắt tay. Từ chối thì có thể nói "xin đi tiếp", hoặc theo luật cờ vua, chỉ cần đi nước tiếp theo là coi như từ chối.
Chuyện "hoà nhạt"
Ở các giải chuyên nghiệp, có những ván hai người thoả thuận hoà sau chưa tới hai mươi nước, chủ yếu để giữ sức hoặc giữ thứ hạng. Khán giả không thích chuyện này, nên một số giải đặt luật riêng: không được hoà trước một số nước nhất định, hoặc chỉ được hoà khi trọng tài xác nhận thế cờ thật sự cân bằng. Kiểu luật sau thường được gọi là "luật Sofia", theo tên giải đấu ở Sofia (Bulgaria) năm 2005 áp dụng nó.
Xin thua: kết thúc cho đàng hoàng
Xin thua là việc người chơi tự công nhận mình đã thua, không đợi bị chiếu bí hay hết giờ. Ở trình độ cao, phần lớn các ván kết thúc theo cách này: ai cũng thấy kết cục, đi tiếp chỉ là kéo dài.
Cách xin thua được chấp nhận rộng rãi:
- Nói rõ "xin thua" và chìa tay ra bắt.
- Nếu có đồng hồ, dừng cả hai đồng hồ.
- Một số người đặt nằm quân vua hoặc quân tướng của mình. Cử chỉ này có tính tượng trưng, nhưng nên kèm lời nói để không bị hiểu nhầm là vô tình làm đổ quân.
Những cách xin thua không đẹp: bỏ đi không nói gì, gạt đổ hết quân, hoặc trên mạng thì để đồng hồ chạy hết thay vì bấm nút xin thua. Đó là cách bắt đối thủ chờ thêm vô ích.
Còn câu hỏi khi nào nên xin thua thì tuỳ trình độ. Người mới nên đi tới cùng, vì họ chưa đủ kinh nghiệm để biết chắc mình đã hết đường, và đối thủ cũng có thể sai. Người chơi lâu năm thường xin thua khi thiếu hụt lực lượng lớn và không còn bất kỳ hy vọng thực tế nào.
Bảng tóm tắt phép tắc bên bàn cờ
| Tình huống | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Lỡ tay chạm quân | Đi quân đã chạm (ở giải) hoặc hỏi đối thủ (ở ván nhà) | Giả vờ như chưa chạm |
| Quân lệch ô | Báo "xin chỉnh quân" rồi mới chỉnh, vào lượt mình | Chỉnh quân không báo, nhất là quân đối phương |
| Muốn hoà | Mời một lần, sau khi đi xong nước | Mời liên tục, mời khi đối thủ đang nghĩ |
| Được mời hoà | Đồng ý bằng lời hoặc từ chối bằng nước đi | Im lặng kéo dài để đối thủ chờ câu trả lời |
| Thấy mình thua | Nói "xin thua", bắt tay, dừng đồng hồ | Bỏ đi, gạt quân, để đồng hồ chạy hết |
| Có tranh chấp | Dừng đồng hồ, giữ nguyên thế cờ, gọi người phân xử | Tự dọn quân, cãi to |
Phép tắc riêng của cờ trận trên sa bàn
Trên sa bàn, nơi quân di chuyển tự do theo thước đo chứ không theo ô, nảy sinh những tình huống riêng, và giới chơi mô hình cũng có những luật bất thành văn tương ứng:
- Nói trước khi đo. Tuyên bố đơn vị nào sẽ làm gì rồi mới cầm thước. Đo thử nhiều chỗ để dò khoảng cách là kiểu "chạm quân" của sa bàn.
- Xúc xắc lệch thì lăn lại. Xúc xắc rơi khỏi bàn hoặc nghiêng dựa vào địa hình thì lăn lại, và thoả thuận điều này trước ván.
- Để đối thủ xem bảng luật. Khi hai bên có các đơn vị với khả năng khác nhau, cho đối thủ đọc thông số quân mình là lịch sự cơ bản.
- Không động vào quân của người khác. Mô hình thường được sơn tỉ mỉ; muốn xem kỹ thì xin phép.
Góc nhìn hôm nay
Những phép tắc này thú vị ở chỗ chúng giải quyết đúng những gì làm hỏng mọi cuộc bàn bạc ngoài đời: thay đổi ý định sau khi đã nói, nhắc đi nhắc lại một đề nghị đã bị từ chối, và bỏ đi giữa chừng không một lời. Ai quen giữ phép tắc bên bàn cờ thường cũng dễ giữ chúng trong cuộc họp hay bữa cơm gia đình.
Một việc nhỏ nên làm: viết "luật nhà" của nhóm mình ra một tấm thẻ — có được đi lại không, xúc xắc rơi thì sao, mời hoà thế nào — và đặt cạnh bàn mỗi buổi đấu. Muốn đọc luật chính thức, có thể tìm bản Luật cờ vua của FIDE (có bản tiếng Việt do Liên đoàn Cờ Việt Nam phổ biến) và đọc riêng các phần về chạm quân, mời hoà và xin thua.
Câu hỏi thường gặp
Chạm quân có phải đi không?
Theo luật cờ vua của FIDE, cố ý chạm vào quân của mình thì phải đi quân đó nếu có nước hợp lệ, cố ý chạm quân đối phương thì phải bắt nếu bắt được. Ở ván thân thiện ở nhà, hai bên có thể thoả thuận khác, miễn là nói trước ván.
"J'adoube" nghĩa là gì?
Đó là chữ tiếng Pháp người chơi cờ nói khi muốn chỉnh lại một quân bị lệch khỏi ô mà không bị buộc phải đi quân đó. Phải nói trước khi chạm và chỉnh vào lượt của mình.
Khi nào được mời hoà?
Lời mời hoà nên đưa ra ngay sau khi đi xong nước của mình, trước khi bấm đồng hồ. Mỗi lời mời chỉ nên đưa một lần; nếu bị từ chối thì chờ tới khi thế cờ thay đổi rõ rệt.
Xin thua thế nào cho lịch sự?
Nói rõ "xin thua", chìa tay bắt và dừng đồng hồ nếu có. Không nên bỏ đi không nói, gạt đổ quân, hay trên mạng để đồng hồ chạy hết thay vì bấm nút xin thua.
"Hạ thủ bất hoàn" nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là đã hạ tay đi quân thì không được đi lại. Đây là phép tắc quen thuộc trong giới chơi cờ tướng ở Việt Nam, cùng ý với chạm quân phải đi trong cờ vua.