Chín bậc leo thang xung đột là mô hình của nhà nghiên cứu người Áo Friedrich Glasl, trình bày trong sách Konfliktmanagement (bản đầu năm 1980). Glasl chia chín bậc thành ba tầng: ở ba bậc đầu cả hai bên vẫn có thể cùng thắng, ở ba bậc giữa một bên thắng thì bên kia thua, ở ba bậc cuối cả hai cùng thua. Điểm đặc biệt là ông vẽ sự leo thang như một đường đi xuống, mỗi bậc là một bước tụt sâu hơn vào những cách ứng xử nguyên thuỷ hơn.
Friedrich Glasl và ý tưởng "đi xuống"
Friedrich Glasl sinh năm 1941 ở Vienna, làm nghiên cứu và tư vấn tổ chức, nhiều năm hoà giải xung đột trong doanh nghiệp, trường học, cộng đồng. Mô hình chín bậc của ông được dùng rộng rãi trong đào tạo quản lý và hoà giải ở các nước nói tiếng Đức, rồi lan ra nhiều nơi khác.
Người ta hay nói "leo thang" như thể xung đột đi lên. Glasl lại vẽ nó như những bậc thang đi xuống một cái hố. Hình ảnh này có chủ ý: càng xuống sâu, các bên càng mất đi khả năng nhìn nhận, càng bị cuốn theo, và càng khó leo trở lên. Ở mỗi bậc có một "ngưỡng" mà khi bước qua, cách hai bên nhìn nhau thay đổi về chất.
Chín bậc trong một bảng
| Bậc | Tên (theo tiếng Đức) | Chuyện gì xảy ra | Tầng |
|---|---|---|---|
| 1 | Cứng lại (Verhärtung) | Quan điểm cứng dần, căng thẳng thoáng qua, vẫn tin nói chuyện là giải quyết được | Thắng – thắng |
| 2 | Tranh luận, phân cực (Debatte) | Cãi để thắng lý, nghĩ trắng đen, dùng mẹo lời lẽ | |
| 3 | Hành động thay lời (Taten statt Worte) | Thôi nói, tự làm cho xong; đặt bên kia vào việc đã rồi; mất sự đồng cảm | |
| 4 | Hình ảnh và liên minh (Images und Koalitionen) | Gán nhãn bên kia, kéo người về phe mình, tin đồn | Thắng – thua |
| 5 | Mất mặt (Gesichtsverlust) | Công kích công khai để "lột mặt nạ" bên kia, coi họ là người xấu về đạo đức | |
| 6 | Đe doạ (Drohstrategien) | Đưa yêu sách kèm hình phạt, tối hậu thư, tự trói mình vào lời doạ | |
| 7 | Đòn gây hại có giới hạn (Begrenzte Vernichtungsschläge) | Bên kia không còn là người mà là "vật cản"; chấp nhận mình thiệt nếu bên kia thiệt hơn | Thua – thua |
| 8 | Làm tan rã (Zersplitterung) | Nhắm vào chỗ dựa, nguồn sống của bên kia | |
| 9 | Cùng xuống vực (Gemeinsam in den Abgrund) | Chấp nhận tự huỷ hoại miễn kéo được bên kia theo |
Tên các bậc dịch sang tiếng Việt có nhiều cách. Bảng trên dịch sát nghĩa tên tiếng Đức của Glasl.
Theo dõi một chuyện hàng xóm qua chín bậc
Để thấy mô hình vận hành, hãy theo dõi một tình huống giả định: hai nhà sát vách, nước mưa từ mái nhà A chảy sang sân nhà B.
Tầng thứ nhất: vẫn còn cùng thắng
Bậc 1. Chị B nhắc chuyện nước chảy sang. Anh A nói để xem. Vài tuần không thấy gì. Cả hai hơi khó chịu nhưng vẫn chào nhau.
Bậc 2. Gặp nhau ở đầu ngõ, hai bên nói qua lại. Chị B nói "nhà anh làm sai từ đầu". Anh A nói "nhà chị lát sân thấp thì chịu". Mỗi người lo thắng lý hơn là gỡ chuyện.
Bậc 3. Chị B tự xây một gờ chắn sát ranh giới mà không báo. Anh A thấy mình bị đặt vào việc đã rồi. Từ đây hai nhà thôi nói chuyện thẳng, chỉ nhìn hành động của nhau mà đoán ý.
Ở tầng này, một cuộc ngồi lại có người điều phối tốt, hoặc chính hai bên tự bình tĩnh nói chuyện, vẫn có thể tìm ra cách cả hai cùng được: chung tiền làm máng nước chẳng hạn.
Tầng thứ hai: một thắng một thua
Bậc 4. Mỗi nhà kể chuyện với hàng xóm khác. Anh A thành "người ích kỷ", chị B thành "người hay gây sự". Trong ngõ bắt đầu có phe.
Bậc 5. Trong một buổi họp tổ dân phố, một bên đem chuyện ra nói trước mọi người, kể thêm những chuyện cũ để chứng minh bên kia "vốn là người như vậy". Bên bị nói thấy mất mặt. Từ đây, chuyện không còn là nước mưa mà là danh dự.
Bậc 6. "Tuần sau mà không sửa thì gặp nhau ở toà." "Cứ việc, nhà này cũng sẽ báo chuyện nhà chị xây lấn." Lời doạ được nói ra, và khi đã nói thì khó rút lại mà không mất mặt thêm.
Tầng thứ ba: cả hai cùng thua
Bậc 7 đến 9. Hai bên tìm mọi cách gây khó cho nhau, kể cả những cách làm chính mình tốn kém, miễn bên kia khổ hơn. Có người bán nhà đi trong thua lỗ. Có người theo vụ kiện nhiều năm, tốn gấp nhiều lần chi phí làm cái máng nước ban đầu. Ở những trường hợp xấu nhất, xung đột dẫn tới đe doạ an toàn hoặc bạo lực.
Khi một tranh chấp đã có lời đe doạ an toàn, hành vi phá hoại tài sản hay bạo lực, đó không còn là chuyện tự hoà giải. Cần báo chính quyền địa phương, công an, và tìm luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý. Không nên tự "nhịn cho yên" khi an toàn của mình hay người thân bị đe doạ.
Mỗi bậc cần một kiểu giúp đỡ khác
Glasl gắn mỗi vùng bậc với một kiểu can thiệp phù hợp. Đại thể:
| Vùng bậc | Cách can thiệp hợp |
|---|---|
| 1 – 3 | Tự các bên nói chuyện, hoặc có người điều phối nhẹ nhàng |
| 3 – 5 | Người đồng hành có kinh nghiệm giúp các bên nhìn lại quá trình |
| 4 – 6 | Hỗ trợ sâu hơn về tâm lý – quan hệ, gỡ định kiến, hình ảnh về nhau |
| 5 – 7 | Hoà giải chính thức với người trung gian độc lập |
| 6 – 8 | Phân xử, toà án: một bên thứ ba ra quyết định |
| 7 – 9 | Can thiệp bằng quyền lực có thẩm quyền để chặn thiệt hại |
Bài học thực tế: đừng chờ đến bậc 6 mới tìm người hoà giải, và đừng dùng cách của bậc 1 cho một chuyện đã ở bậc 7. Ở bậc thấp, mời luật sư ngay có thể đẩy chuyện leo thang. Ở bậc cao, khuyên hai bên "nói chuyện với nhau cho vui vẻ" là vô ích.
Những ngưỡng đáng sợ nhất
Glasl nhấn mạnh rằng mỗi bước qua một ngưỡng là một sự thay đổi trong cách nhìn. Có ba ngưỡng đáng để ý:
- Từ bậc 2 sang 3: khi người ta thôi tin vào lời nói. Từ đây, hành động bị đọc theo hướng xấu nhất.
- Từ bậc 4 sang 5: khi bên kia không còn là "người có ý kiến khác" mà là "người xấu". Đây là lúc thể diện chiếm chỗ của vấn đề.
- Từ bậc 6 sang 7: khi bên kia thôi là con người trong mắt mình. Từ đây, gây hại cho họ không còn gây áy náy.
Nhận ra mình đang đứng gần ngưỡng nào là cách hữu ích nhất để dùng mô hình. Ai cũng có thể tự hỏi: mình còn tin lời người kia không? Mình đang thấy họ là người khác ý hay người xấu?
Giới hạn của mô hình
Mô hình của Glasl là công cụ quan sát, không phải định luật. Không phải xung đột nào cũng đi đủ chín bậc, có cái nhảy cóc, có cái dừng lâu ở một bậc, có cái tự lùi lại. Các bậc cũng không có ranh giới sắc nét. Mô hình được xây chủ yếu từ kinh nghiệm hoà giải trong tổ chức, nên áp vào gia đình hay cộng đồng cần linh hoạt.
Giá trị lớn nhất của nó là cho người trong cuộc và người đứng ngoài một ngôn ngữ chung: "chuyện này đang ở bậc mấy?", và từ đó chọn cách giúp cho đúng.
Góc nhìn hôm nay
- Khi đang trong một mâu thuẫn, thử đặt nó vào bảng chín bậc. Nếu thấy đã có phe, có tin đồn, đó là bậc 4: đã đến lúc cần một người thứ ba.
- Để ý những câu doạ. Một lời doạ nói ra là mình đã tự trói tay.
- Ở bậc thấp, một bữa cơm, một cuộc gặp riêng có thể đủ. Đừng bỏ qua cơ hội này.
- Ở Việt Nam, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố là nơi phù hợp cho các tranh chấp hàng xóm khi chưa đi quá xa.
- Ai đọc được tiếng Đức có thể tìm sách Konfliktmanagement của Glasl; nhiều tài liệu đào tạo hoà giải bằng tiếng Anh cũng tóm tắt mô hình này.
Câu hỏi thường gặp
Chín bậc leo thang xung đột của Glasl là gì?
Là mô hình của Friedrich Glasl mô tả xung đột tụt dần qua chín bậc: cứng lại, tranh luận, hành động thay lời, hình ảnh và liên minh, mất mặt, đe doạ, đòn gây hại có giới hạn, làm tan rã, và cùng xuống vực.
Ba tầng trong mô hình Glasl là gì?
Bậc 1 đến 3 là tầng thắng – thắng, hai bên vẫn có thể cùng được. Bậc 4 đến 6 là tầng thắng – thua. Bậc 7 đến 9 là tầng thua – thua, cả hai đều chịu thiệt.
Glasl đưa ra mô hình này năm nào?
Mô hình được trình bày trong sách Konfliktmanagement của Glasl, bản đầu năm 1980, sau đó tái bản và bổ sung nhiều lần. Glasl là nhà nghiên cứu và tư vấn tổ chức người Áo, sinh năm 1941.
Ở bậc nào thì nên nhờ người hoà giải?
Theo Glasl, từ khoảng bậc 3 trở đi nên có người đồng hành, và từ bậc 5 nên có người hoà giải chính thức. Khi đã có đe doạ an toàn hay bạo lực, cần báo chính quyền và tìm trợ giúp pháp lý thay vì tự hoà giải.
Vì sao Glasl vẽ leo thang như đi xuống?
Vì ông muốn nhấn mạnh rằng mỗi bậc là một bước tụt vào cách ứng xử nguyên thuỷ hơn, các bên mất dần khả năng tự kiểm soát. Càng xuống sâu thì càng khó tự leo trở lên mà không có người giúp.