Xung ĐộtWiki
Tìm
Hiểu về xung đột

Năm kiểu ứng xử với xung đột theo Thomas–Kilmann và khi nào dùng kiểu nào

Mô hình Thomas–Kilmann (1974) chia cách ứng xử với xung đột thành năm kiểu: cạnh tranh, hợp tác, thoả hiệp, né tránh, nhường nhịn; không kiểu nào luôn đúng.

Năm kiểu ứng xử với xung đột theo Thomas–Kilmann và khi nào dùng kiểu nào

Theo mô hình Thomas–Kilmann (1974), người ta ứng xử với xung đột theo năm kiểu: cạnh tranh, hợp tác, thoả hiệp, né tránh và nhường nhịn. Năm kiểu được xếp trên hai trục: mức độ quyết đòi phần mình và mức độ quan tâm tới phần người khác. Điều quan trọng nhất mà hai tác giả nhấn mạnh là không kiểu nào luôn đúng: mỗi kiểu hợp với một loại tình huống, và người khéo là người dùng được nhiều kiểu thay vì chỉ một.

Thomas, Kilmann và gốc của mô hình

Kenneth W. Thomas và Ralph H. Kilmann là hai nhà nghiên cứu hành vi tổ chức người Mỹ. Năm 1974, họ công bố bộ công cụ đo kiểu ứng xử với xung đột, gọi tắt là TKI (Thomas–Kilmann Conflict Mode Instrument). Bộ công cụ gồm ba mươi cặp câu; với mỗi cặp, người làm chọn câu gần với cách mình thường ứng xử hơn. Các câu trong mỗi cặp được soạn sao cho "nghe hay ngang nhau", để người làm khó chọn theo kiểu tỏ ra mình tốt.

Ý tưởng hai trục không phải hoàn toàn mới. Năm 1964, Robert Blake và Jane Mouton đưa ra "lưới quản trị" với hai trục quan tâm công việc và quan tâm con người, kèm năm cách xử lý xung đột. Thomas và Kilmann đổi lại hai trục cho sát với xung đột hơn, và đặt tên năm kiểu theo cách ngày nay quen dùng.

Hai trục và năm kiểu

Trục thứ nhất là quyết đoán: mình cố gắng đạt mối quan tâm của mình đến đâu. Trục thứ hai là hợp tác: mình cố gắng đáp ứng mối quan tâm của người kia đến đâu.

KiểuQuyết đoánHợp tácCâu nói điển hình
Cạnh tranhCaoThấp"Làm theo cách này."
Hợp tácCaoCao"Mình cùng tìm cách để cả hai đều được."
Thoả hiệpVừaVừa"Mỗi bên lùi một chút."
Né tránhThấpThấp"Để sau hãy nói."
Nhường nhịnThấpCao"Thôi, theo ý anh."

Hãy hình dung một hình vuông: góc trên bên trái là cạnh tranh, góc trên bên phải là hợp tác, góc dưới bên trái là né tránh, góc dưới bên phải là nhường nhịn, và thoả hiệp nằm ở giữa.

Từng kiểu: khi nào hợp, khi nào hại

Cạnh tranh

Đây là kiểu đứng vững vì quan điểm của mình, dùng lý lẽ, vị trí hoặc quyết tâm để đạt được điều mình cần. Nghe có vẻ tiêu cực, nhưng có lúc rất cần: khi phải quyết nhanh trong tình huống khẩn cấp, khi bảo vệ an toàn của trẻ, khi một quy định đúng phải được giữ dù không ai thích. Một người mẹ không "thương lượng" chuyện con có đội mũ bảo hiểm hay không.

Dùng quá nhiều thì người xung quanh thôi góp ý, chỉ còn gật đầu ngoài mặt và bất mãn bên trong.

Hợp tác

Kiểu này cố gắng tìm giải pháp thoả mãn trọn vẹn cả hai bên, bằng cách đào sâu xem mỗi bên thật sự cần gì. Hợp tác hợp khi vấn đề quan trọng với cả hai, khi quan hệ cần giữ lâu dài, và khi có đủ thời gian.

Nhà quản lý học Mary Parker Follett, từ năm 1925, đã kể một ví dụ nổi tiếng: trong một phòng thư viện, một người muốn mở cửa sổ, người kia muốn đóng. Thay vì mở hé một nửa, họ mở cửa sổ ở phòng bên cạnh: người cần khí trời có khí trời, người sợ gió lùa không bị gió lùa. Follett gọi đó là "hợp nhất", khác với thoả hiệp.

Điểm yếu: tốn thời gian và sức. Dùng hợp tác cho chuyện chọn món ăn tối thì quá tốn công.

Thoả hiệp

Mỗi bên nhường một phần để gặp nhau ở giữa. Hợp khi cần giải pháp nhanh, khi hai bên ngang sức, khi mục tiêu quan trọng vừa phải, hoặc làm phương án dự phòng khi hợp tác không thành.

Điểm yếu: cả hai đều chỉ được một nửa, và có khi bỏ qua một giải pháp tốt hơn mà nếu chịu tìm thì có. Trong ví dụ của Follett, thoả hiệp là mở hé cửa sổ: chẳng ai thật sự hài lòng.

Né tránh

Không theo đuổi phần mình cũng không lo phần người, tạm gác chuyện lại. Né tránh hợp khi vấn đề thật sự nhỏ, khi cảm xúc đang quá cao cần để nguội, khi cần thêm thông tin, hoặc khi người khác ở vị trí giải quyết tốt hơn.

Điểm yếu: né mãi thì vấn đề tích tụ. Nhiều gia đình có những "chủ đề cấm" mà ai cũng biết, ai cũng né, và chính chúng là nguồn của những cuộc cãi vã bùng nổ vào dịp Tết.

Nhường nhịn

Gác phần mình để đáp ứng phần người kia. Hợp khi mình nhận ra mình sai, khi chuyện quan trọng với người kia hơn với mình, khi muốn giữ hoà khí, hoặc muốn tạo thiện chí cho những chuyện sau.

Điểm yếu: nhường mãi thì ý kiến của mình biến mất, người kia quen được nhường, và sự bất mãn âm thầm dồn lại. Câu "một điều nhịn chín điều lành" đúng cho nhiều chuyện nhỏ, nhưng không đúng khi chuyện liên quan tới an toàn, sức khoẻ, hay khi một bên bị bạo hành. Khi có bạo lực, nhịn không phải là cách: cần tìm sự giúp đỡ từ người thân, chính quyền, luật sư hoặc chuyên gia tâm lý.

Chọn kiểu theo tình huống

Một cách nghĩ nhanh: hỏi hai câu, chuyện này quan trọng với mình đến đâu, và quan hệ này quan trọng với mình đến đâu.

  • Chuyện quan trọng, quan hệ quan trọng: thử hợp tác.
  • Chuyện quan trọng, quan hệ không lâu dài hoặc tình huống khẩn: cạnh tranh có thể hợp lý.
  • Chuyện không quan trọng với mình, quan hệ quan trọng: nhường.
  • Chuyện không quan trọng, quan hệ không quan trọng: né tránh cũng được.
  • Cả hai ở mức vừa, hoặc thời gian gấp: thoả hiệp.

Đây là cách nghĩ gợi ý, không phải công thức. Ngoài hai câu trên còn phải tính thời gian, sức lực, và sự an toàn.

Những hiểu lầm về TKI

  • "Hợp tác là kiểu tốt nhất." Thomas và Kilmann nói rõ: không. Hợp tác cho mọi chuyện là kiệt sức, và có tình huống hợp tác là không thể.
  • "Kết quả TKI là tính cách cố định." Không. Kết quả phản ánh xu hướng hiện tại trong một bối cảnh, có thể khác ở nhà và ở chỗ làm, có thể thay đổi theo thời gian và rèn luyện.
  • "Người hay nhường là người yếu." Không nhất thiết. Nhường đúng lúc là một lựa chọn chủ động. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nhường là cách duy nhất mình biết.
  • "Thoả hiệp là công bằng." Chia đôi không phải lúc nào cũng công bằng, ví dụ khi nhu cầu hai bên khác nhau rất xa.

Giới hạn của mô hình

TKI dựa trên tự đánh giá, nên phản ánh cách người ta nghĩ về mình hơn là cách họ thật sự cư xử. Mô hình cũng hình thành chủ yếu trong bối cảnh công sở phương Tây. Ở những nền văn hoá trọng thứ bậc và thể diện như Việt Nam, "né tránh" và "nhường nhịn" có khi mang ý nghĩa tôn trọng chứ không phải yếu thế, và cách đọc kết quả cần tính tới điều đó.

Dù vậy, giá trị của mô hình nằm ở chỗ nó giúp người ta nhận ra mình đang dùng kiểu nào theo phản xạ, và biết rằng còn bốn kiểu khác để chọn.

Góc nhìn hôm nay

  • Nghĩ lại ba cuộc xung đột gần nhất. Mình đã dùng kiểu nào? Có phải lần nào cũng cùng một kiểu?
  • Tập dùng một kiểu mình ít dùng, trong một chuyện nhỏ, ít rủi ro.
  • Khi hai người có kiểu khác nhau (một người hay cạnh tranh, một người hay né), nói ra điều đó với nhau giúp bớt hiểu nhầm.
  • Bộ câu hỏi TKI chính thức có bản quyền và được bán qua các đơn vị phát hành; các bài trắc nghiệm miễn phí trên mạng chỉ là phỏng theo, dùng để tham khảo.

Câu hỏi thường gặp

Năm kiểu ứng xử với xung đột theo Thomas–Kilmann là gì?

Gồm cạnh tranh, hợp tác, thoả hiệp, né tránh và nhường nhịn. Năm kiểu được xếp theo hai trục: mức quyết đòi phần mình và mức quan tâm tới phần người khác.

Kiểu ứng xử nào là tốt nhất?

Không có kiểu nào luôn tốt nhất. Mỗi kiểu hợp với một loại tình huống: cạnh tranh khi khẩn cấp, hợp tác khi chuyện và quan hệ đều quan trọng, né tránh khi cần để nguội. Người khéo là người linh hoạt.

TKI ra đời năm nào?

Kenneth Thomas và Ralph Kilmann công bố bộ công cụ năm 1974. Mô hình hai trục của họ phát triển từ lưới quản trị của Blake và Mouton (1964).

Thoả hiệp và hợp tác khác nhau thế nào?

Thoả hiệp là mỗi bên nhường một phần để gặp ở giữa, cả hai chỉ được một nửa. Hợp tác là cùng tìm giải pháp để cả hai được trọn vẹn, như ví dụ mở cửa sổ phòng bên của Mary Parker Follett.

Nhường nhịn có phải luôn tốt cho hoà khí?

Nhường đúng lúc giữ được hoà khí, nhưng nhường mãi khiến bất mãn dồn lại. Khi có bạo lực hay đe doạ an toàn, nhịn không phải là cách; cần tìm sự hỗ trợ từ người thân, chính quyền hoặc chuyên gia.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác