Xung đột là tình trạng hai hay nhiều bên phụ thuộc vào nhau, nhận thấy mục tiêu của mình và của bên kia không thể cùng đạt, và cảm thấy bên kia đang cản đường mình. Bất đồng chỉ là khác ý; xung đột là khi sự khác ý ấy dính vào lợi ích, cảm xúc và hành động. Hai vợ chồng thích hai màu sơn khác nhau là bất đồng; khi một người tự đi mua sơn rồi người kia giận vì "không ai hỏi ý mình", đó đã là xung đột.
Định nghĩa mà giới nghiên cứu hay dùng
Trong ngành giao tiếp liên cá nhân, định nghĩa được trích nhiều là của William Wilmot và Joyce Hocker trong sách Interpersonal Conflict: xung đột là một cuộc giằng co được bộc lộ ra, giữa ít nhất hai bên phụ thuộc lẫn nhau, khi họ nhận thấy mục tiêu không tương hợp, nguồn lực khan hiếm và sự cản trở từ bên kia trong việc đạt mục tiêu của mình.
Định nghĩa ấy có năm thành phần, mỗi thành phần đáng xem kỹ:
| Thành phần | Nghĩa là | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Được bộc lộ | Ít nhất một bên đã nói ra hoặc thể hiện qua hành động | Đóng sầm cửa, im lặng cả bữa cơm, nhắn tin gay gắt |
| Phụ thuộc lẫn nhau | Việc của bên này ảnh hưởng tới bên kia | Hai đồng nghiệp chung một dự án, hai nhà chung một bức tường |
| Mục tiêu không tương hợp | Ít nhất là "thấy như vậy" | Một người muốn về quê ăn Tết, người kia muốn ở lại |
| Nguồn lực khan hiếm | Tiền, thời gian, chỗ, sự chú ý, sự tôn trọng | Một chiếc xe cho hai người cần đi cùng giờ |
| Sự cản trở | Bên kia bị coi là đang chặn đường mình | "Tại anh mà em không kịp làm…" |
Chú ý chữ "nhận thấy". Xung đột dựa trên cách các bên nhìn nhận, không nhất thiết trên sự thật. Hai người có thể có mục tiêu hoàn toàn dung hoà được nhưng tưởng là không, và vẫn cãi nhau to. Ngược lại, có những mâu thuẫn thật sự nằm im vì chưa ai nhận ra.
Bất đồng và xung đột khác nhau thế nào
Bất đồng là chuyện bình thường giữa những người có đầu óc. Hai người đọc cùng một cuốn sách và có hai nhận xét khác nhau; hai đồng nghiệp đề xuất hai cách làm khác nhau. Chừng nào sự khác biệt chỉ nằm ở ý kiến, và không ai thấy mình bị đe doạ hay bị cản, thì đó là bất đồng.
| Tiêu chí | Bất đồng | Xung đột |
|---|---|---|
| Trọng tâm | Ý kiến, cách hiểu | Lợi ích, nhu cầu, quan hệ |
| Cảm xúc | Có thể bình thản | Thường có giận, lo, tổn thương |
| Phụ thuộc | Không bắt buộc | Có: kết quả của bên này dính tới bên kia |
| Hành động | Có thể "đồng ý là không đồng ý" | Một bên phải nhượng, hoặc cùng tìm lối khác |
| Hậu quả nếu bỏ qua | Thường không sao | Thường âm ỉ, lớn dần |
Một mẹo nhỏ để phân biệt: nếu hai người có thể mỉm cười và nói "ừ, mình nghĩ khác nhau" rồi ai về nhà nấy mà không ai mất gì, đó là bất đồng. Nếu không thể làm vậy, vì một quyết định chung phải được đưa ra, hoặc vì một người thấy mình bị coi thường, đó là xung đột.
Bất đồng trở thành xung đột khi nào
Đa số xung đột bắt đầu từ một bất đồng nhỏ. Có ba "chất xúc tác" hay gặp nhất:
- Có quyết định chung phải đưa ra. Hai người nghĩ khác nhau về trường cho con thì vẫn là bất đồng, cho tới lúc phải nộp hồ sơ.
- Cảm giác bị coi thường. Khi một người thấy ý kiến của mình bị gạt đi, không được hỏi, không được nghe, chuyện chuyển từ "nội dung" sang "quan hệ". Đây là bước chuyển nguy hiểm nhất.
- Nguồn lực bị giới hạn. Một khoản tiền, một kỳ nghỉ, một buổi tối rảnh: khi không đủ cho cả hai cách làm, khác ý biến thành tranh giành.
Hiểu ba chất xúc tác này giúp ngăn xung đột từ sớm. Khi biết sắp phải ra một quyết định chung, hãy bàn sớm. Khi ai đó đưa ý kiến khác, hãy cho thấy mình đã nghe dù không đồng ý. Khi nguồn lực hạn chế, hãy nói thẳng con số thay vì để mỗi người tự đoán.
Năm giai đoạn của một xung đột
Năm 1967, nhà nghiên cứu tổ chức Louis Pondy đề xuất một mô hình chia xung đột thành các giai đoạn. Mô hình được dùng nhiều trong quản trị đến nay:
- Tiềm ẩn: điều kiện gây xung đột đã có (chia việc không rõ, lương thưởng không công bằng) nhưng chưa ai để ý.
- Được nhận thấy: một bên nhận ra có vấn đề.
- Được cảm thấy: cảm xúc xuất hiện, bực bội, lo âu.
- Bộc lộ: lời nói và hành động thể hiện xung đột.
- Dư âm: những gì còn lại sau đó, có thể là quan hệ tốt hơn, cũng có thể là mầm cho lần sau.
Giá trị của mô hình nằm ở giai đoạn cuối. Nhiều người nghĩ xung đột kết thúc khi hết cãi. Thật ra cách một cuộc cãi khép lại sẽ quyết định cuộc cãi sau bắt đầu ra sao. Một xung đột "giải quyết" bằng cách một bên im lặng nuốt giận sẽ để lại dư âm tiềm ẩn cho vòng tiếp theo.
Những hiểu lầm phổ biến về xung đột
- "Xung đột là dấu hiệu quan hệ có vấn đề." Không hẳn. Mọi quan hệ gần gũi đều có xung đột. Điều phân biệt quan hệ lành mạnh và quan hệ tổn thương là cách xử lý, không phải chuyện có hay không.
- "Tránh được thì tốt nhất." Có lúc né tránh là khôn ngoan, nhưng né mãi thì vấn đề tích tụ. Nhiều cuộc cãi lớn là tổng của mười chuyện nhỏ chưa nói ra.
- "Xung đột phải có người thắng." Nhiều xung đột có lối ra mà cả hai đều được, nếu chịu tìm. Nhiều cái khác thì người "thắng" cũng mất.
- "Nói thẳng hết ra là xong." Nói ra là cần, nhưng nói lúc đang giận, nói để làm tổn thương, thì chỉ đổ thêm dầu.
- "Hiểu nhầm thì không phải xung đột thật." Xung đột dựa trên nhận thức. Hiểu nhầm vẫn gây đau thật, cần được gỡ như mọi xung đột khác.
Các tầng của xung đột
Người nghiên cứu thường chia xung đột theo quy mô:
- Trong một người: giằng co giữa hai mong muốn của chính mình, như muốn nghỉ ngơi và muốn kiếm thêm tiền.
- Giữa hai người: vợ chồng, đồng nghiệp, hàng xóm.
- Trong một nhóm: một lớp học, một phòng ban, một đại gia đình.
- Giữa các nhóm: hai bộ phận trong công ty, hai dòng họ.
Các tầng này hay đan vào nhau. Một người đang giằng co trong lòng dễ trút ra người bên cạnh. Một mâu thuẫn hai người trong gia đình dễ lan thành chia phe. Khi gặp một xung đột, câu hỏi đầu tiên đáng đặt ra là: chuyện này thật ra đang nằm ở tầng nào?
Góc nhìn hôm nay
Hiểu đúng xung đột là gì giúp tránh hai thái cực: sợ hãi mọi sự khác biệt, hoặc coi mọi khác biệt là trận chiến. Vài thói quen nhỏ có thể bắt đầu ngay:
- Khi thấy mình bực, hỏi: đây là khác ý hay là có gì đó của mình đang bị cản?
- Gọi tên đúng: "mình đang bất đồng về cách làm" khác với "anh không tôn trọng em".
- Bàn sớm những quyết định chung, trước khi chúng thành gấp.
- Để ý giai đoạn "dư âm": sau mỗi cuộc cãi, hỏi lại nhau xem còn gì vướng.
Muốn đọc thêm, sách Interpersonal Conflict của Wilmot và Hocker là giáo trình nền tảng. Các bài khác trong danh mục này đi tiếp: xung đột đến từ đâu, leo thang ra sao, và có những cách ứng xử nào.
Câu hỏi thường gặp
Xung đột là gì?
Xung đột là cuộc giằng co được bộc lộ giữa hai hay nhiều bên phụ thuộc lẫn nhau, khi họ thấy mục tiêu không tương hợp, nguồn lực khan hiếm và bên kia đang cản trở mình. Đây là định nghĩa phổ biến của Wilmot và Hocker.
Bất đồng và xung đột khác nhau thế nào?
Bất đồng là khác ý kiến, có thể để nguyên mà không ai mất gì. Xung đột xảy ra khi khác biệt ấy dính tới lợi ích, cảm xúc hoặc một quyết định chung, khiến các bên thấy mình bị cản trở.
Xung đột có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Xung đột cho thấy có điều gì đó quan trọng với các bên, và nếu được xử lý tốt có thể giúp hiểu nhau hơn, ra quyết định tốt hơn. Cái gây hại thường là cách xử lý, không phải bản thân xung đột.
Xung đột tiềm ẩn là gì?
Là khi điều kiện gây xung đột đã có, như chia việc không rõ hay quyền lợi không công bằng, nhưng chưa ai nhận ra hoặc nói ra. Đây là giai đoạn đầu trong mô hình của Louis Pondy (1967).
Vì sao chuyện nhỏ hay thành xung đột lớn?
Vì một bất đồng nhỏ dễ chuyển thành chuyện quan hệ khi một bên thấy mình bị coi thường, hoặc khi nhiều chuyện nhỏ chưa nói ra dồn lại. Khi đó người ta không còn cãi về nội dung mà cãi về sự tôn trọng.