Xung ĐộtWiki
Tìm
Hiểu về xung đột

Năm nguồn gốc xung đột theo vòng tròn của Christopher Moore

Theo vòng tròn xung đột của Christopher Moore, mọi mâu thuẫn đến từ năm nguồn: dữ kiện, lợi ích, cấu trúc, giá trị, quan hệ; mỗi nguồn cần một cách gỡ khác.

Năm nguồn gốc xung đột theo vòng tròn của Christopher Moore

Theo mô hình "vòng tròn xung đột" của nhà hoà giải người Mỹ Christopher Moore, mọi xung đột đều xuất phát từ một hoặc nhiều trong năm nguồn: dữ kiện, lợi ích, cấu trúc, giá trị và quan hệ. Mỗi nguồn cần một cách gỡ khác nhau, và sai lầm phổ biến nhất là dùng thuốc của bệnh này để chữa bệnh kia. Mô hình xuất hiện trong sách The Mediation Process, in lần đầu năm 1986, được tái bản và chỉnh sửa nhiều lần.

Christopher Moore và cuốn sách của ông

Christopher W. Moore là nhà hoà giải và tư vấn giải quyết tranh chấp, một trong những người sáng lập tổ chức CDR Associates ở bang Colorado. Sách The Mediation Process: Practical Strategies for Resolving Conflict của ông trở thành giáo trình quen thuộc trong các khoá đào tạo hoà giải viên. Vòng tròn xung đột là công cụ chẩn đoán: trước khi gỡ, người trung gian cần biết mình đang gỡ cái gì.

Mô hình là một hình mẫu lý tưởng. Trong thực tế, một xung đột thường có nhiều nguồn chồng lên nhau, và nguồn này có thể sinh ra nguồn kia. Nhưng tách ra để nhìn từng nguồn giúp chọn đúng điểm bắt đầu.

Năm nguồn xung đột trong một bảng

NguồnGốc rễDấu hiệu nhận raHướng gỡ
Dữ kiệnThiếu thông tin, thông tin sai, hiểu khác nhau về cùng một con số"Anh nói sai rồi", "không phải vậy đâu"Cùng thống nhất cần dữ kiện gì, kiểm tra ở đâu
Lợi íchHai bên cần những thứ tưởng như không thể cùng cóTranh giành tiền, thời gian, cơ hộiTìm nhu cầu thật đằng sau, mở rộng phương án
Cấu trúcHoàn cảnh, vai trò, quy định, quyền hạn bất cân xứngAi ở vị trí đó cũng sẽ va chạmSửa vai trò, quy trình, thời hạn, cách chia nguồn lực
Giá trịNiềm tin về đúng sai, tốt xấu, điều thiêng liêng"Đây là nguyên tắc", "chuyện này không bàn"Không ép đổi giá trị; tìm mục tiêu chung, chấp nhận khác biệt
Quan hệCảm xúc mạnh, định kiến, giao tiếp kém, hành vi tiêu cực lặp lại"Lúc nào anh cũng…", "người như chị thì…"Hạ nhiệt cảm xúc, làm rõ hiểu nhầm, sửa cách nói chuyện

Nhìn kỹ từng nguồn

Xung đột dữ kiện: cãi nhau về cái có thể kiểm tra

Đây là loại dễ gỡ nhất trên lý thuyết, nhưng hay bị bỏ qua. Hai vợ chồng cãi nhau về tiền điện tháng này cao vì ai bật điều hoà nhiều, trong khi chưa ai mở hoá đơn ra xem giá điện có tăng không. Hai đồng nghiệp tranh cãi về hạn nộp mà mỗi người nhớ một ngày.

Cách gỡ: dừng lại, cùng thống nhất xem cần thông tin gì, lấy ở đâu, ai là nguồn đáng tin cho cả hai. Với tranh chấp lớn hơn, có thể nhờ một bên thứ ba có chuyên môn mà cả hai cùng chấp nhận.

Moore lưu ý: xung đột dữ kiện nếu để lâu sẽ chuyển thành xung đột quan hệ. Khi một người cứ khăng khăng một con số sai, người kia bắt đầu nghĩ "người này không đáng tin", và từ đó mọi chuyện đều khó.

Xung đột lợi ích: khi cái bánh có vẻ không đủ

Hai vợ chồng cùng cần chiếc xe duy nhất vào cùng một buổi tối. Hai phòng trong công ty cùng xin một khoản ngân sách. Đây là xung đột lợi ích: mỗi bên cần một thứ, và thứ ấy có hạn.

Moore chia lợi ích làm ba loại:

  • Lợi ích thực chất: tiền, thời gian, đồ vật, kết quả cụ thể.
  • Lợi ích về thủ tục: muốn được hỏi ý, muốn quy trình công bằng.
  • Lợi ích tâm lý: muốn được tôn trọng, được ghi nhận, giữ thể diện.

Rất nhiều xung đột tưởng là về tiền nhưng thật ra là về thủ tục hoặc tâm lý. Người bố quyết định chia đất cho các con có thể chia đúng từng mét, mà vẫn bị giận vì "bố không hỏi ý con". Gỡ đúng loại lợi ích thì nhiều khi phần thực chất trở nên dễ.

Xung đột cấu trúc: khi lỗi nằm ở cách sắp đặt

Có những xung đột không do ai xấu, mà do hoàn cảnh đặt người ta vào thế va chạm. Phòng bán hàng được thưởng theo số đơn ký, phòng kế toán được đánh giá theo số khoản nợ khó đòi giảm: hai bên sẽ va nhau dù ai ngồi ở đó. Một căn nhà ba thế hệ chỉ có một phòng tắm, buổi sáng ai cũng vội. Một người được giao trách nhiệm mà không được giao quyền.

Dấu hiệu dễ nhận: thay người thì xung đột vẫn còn. Cách gỡ không nằm ở việc khuyên ai "bao dung hơn", mà ở việc sửa cách sắp đặt: lịch dùng chung, phân quyền rõ, thay đổi tiêu chí đánh giá, thêm nguồn lực.

Đây là loại xung đột hay bị chẩn đoán sai thành xung đột quan hệ. Người ta đổ cho tính nết, trong khi chỉ cần sửa cái lịch.

Xung đột giá trị: khi điều thiêng liêng va nhau

Giá trị là những niềm tin về điều đúng, điều tốt, điều quan trọng. Ông bà tin trẻ con phải được ăn no, ép ăn cũng được; bố mẹ trẻ tin không nên ép ăn. Một người coi việc giữ lời hứa với bạn bè là trên hết, người kia coi gia đình là trên hết.

Moore khuyên: đừng biến mọi xung đột thành xung đột giá trị, vì loại này khó gỡ nhất. Rất nhiều tranh cãi bắt đầu từ lợi ích hoặc dữ kiện, rồi một bên nâng lên thành "nguyên tắc", và từ đó không ai lùi được. Khi thật sự là xung đột giá trị, mục tiêu không phải là làm người kia đổi niềm tin, mà là tìm cách sống chung với khác biệt: tìm mục tiêu cả hai cùng có (ví dụ cùng muốn đứa trẻ khoẻ mạnh), hoặc chia phạm vi (ở nhà ông bà theo nếp ông bà, ở nhà mình theo nếp mình).

Xung đột quan hệ: khi người, không phải việc, trở thành vấn đề

Loại này đến từ cảm xúc mạnh, định kiến, kinh nghiệm xấu cũ, giao tiếp kém, và những hành vi tiêu cực lặp đi lặp lại. Dấu hiệu là những câu "lúc nào cũng", "không bao giờ", nhắc lại chuyện cũ, hoặc khi bất kỳ đề xuất nào của bên kia cũng bị nghi ngờ chỉ vì nó đến từ họ.

Moore gọi những xung đột này là "không cần thiết", theo nghĩa chúng không bắt nguồn từ một mâu thuẫn thực chất, mà từ cách hai bên nhìn và đối xử với nhau. Nhưng "không cần thiết" không có nghĩa là nhẹ. Đây thường là phần phải gỡ trước, vì khi còn đang giận và nghi ngờ nhau, chẳng ai bàn được dữ kiện hay lợi ích.

Dùng vòng tròn như thế nào

Một cách thực hành đơn giản khi gặp một mâu thuẫn, trong nhà hay ở chỗ làm:

  1. Viết ra mâu thuẫn bằng một câu trung tính, không đổ lỗi.
  2. Đi qua năm nguồn, hỏi: có phần nào là dữ kiện? Lợi ích? Cấu trúc? Giá trị? Quan hệ?
  3. Đánh dấu nguồn nào nặng nhất, nguồn nào dễ gỡ nhất.
  4. Bắt đầu từ chỗ dễ: thường là dữ kiện hoặc cấu trúc. Thắng một bước nhỏ giúp hạ nhiệt quan hệ.
  5. Cẩn thận không đẩy chuyện lên tầng giá trị nếu nó không thật sự ở đó.

Góc nhìn hôm nay

Vòng tròn xung đột hữu ích vì nó buộc người ta dừng lại trước khi phản ứng. Phần lớn chúng ta khi giận đều coi mọi chuyện là xung đột quan hệ ("tại anh ấy") hoặc xung đột giá trị ("chuyện nguyên tắc"). Chỉ cần hỏi thêm "có phải do thiếu thông tin" hay "có phải do cách sắp xếp" là đã mở ra nhiều lối gỡ.

Ai làm công tác hoà giải ở cơ sở, làm nhân sự, hay đơn giản là người hay đứng giữa trong gia đình, có thể tìm đọc The Mediation Process của Moore. Các bài khác trong danh mục này bàn tiếp vì sao xung đột leo thang và có những kiểu ứng xử nào.

Câu hỏi thường gặp

Vòng tròn xung đột của Moore là gì?

Là mô hình của nhà hoà giải Christopher Moore, chia nguồn gốc xung đột thành năm loại: dữ kiện, lợi ích, cấu trúc, giá trị và quan hệ. Mô hình được trình bày trong sách The Mediation Process, in lần đầu năm 1986.

Xung đột cấu trúc là gì?

Là xung đột do hoàn cảnh, vai trò, quy định hay cách chia nguồn lực đặt các bên vào thế va chạm, dù ai ở vị trí đó cũng vậy. Cách gỡ là sửa cách sắp đặt chứ không phải khuyên người ta đổi tính.

Vì sao xung đột giá trị khó gỡ nhất?

Vì giá trị gắn với niềm tin sâu về đúng sai, người ta khó lùi mà không thấy mình phản bội bản thân. Cách tốt là không ép đổi niềm tin, mà tìm mục tiêu chung hoặc chia phạm vi để sống chung với khác biệt.

Nên gỡ loại xung đột nào trước?

Thường nên hạ nhiệt phần quan hệ trước để hai bên nói chuyện được, rồi bắt đầu từ chỗ dễ như dữ kiện hoặc cấu trúc. Thành công nhỏ ban đầu giúp tạo lòng tin cho những phần khó hơn.

Một xung đột có thể có nhiều nguồn không?

Có, và thường là vậy. Một tranh chấp về tiền có thể vừa là lợi ích, vừa là dữ kiện vì mỗi người nhớ một con số, vừa là quan hệ vì đã nghi ngờ nhau. Mô hình giúp tách ra để thấy từng phần.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác