Công lý phục hồi (restorative justice) là cách xử lý một việc sai trái bằng cách hỏi "ai đã bị tổn hại, họ cần gì, và ai có trách nhiệm sửa", thay vì chỉ hỏi "luật nào bị vi phạm và phạt bao nhiêu". Hình thức quen thuộc là vòng tròn: người gây hại, người bị hại và những người liên quan ngồi cùng nhau, lần lượt nói, rồi cùng thống nhất cách bù đắp. Cách này được dùng nhiều trong trường học, cộng đồng và tư pháp người chưa thành niên ở nhiều nước; nó không thay thế pháp luật hình sự, mà bổ sung cho nó.
Hai câu hỏi khác nhau, hai con đường khác nhau
Howard Zehr, nhà nghiên cứu người Mỹ thường được gọi là một trong những người đặt nền cho lĩnh vực này, trong cuốn Changing Lenses (1990) đã đặt hai cách nhìn cạnh nhau. Cách nhìn quen thuộc của tư pháp trừng phạt hỏi: luật nào bị vi phạm, ai làm, người đó đáng bị gì. Cách nhìn phục hồi hỏi: ai đã bị tổn hại, họ cần gì, trách nhiệm sửa chữa thuộc về ai.
| Cách nhìn trừng phạt | Cách nhìn phục hồi | |
|---|---|---|
| Việc sai là gì | Vi phạm luật, xúc phạm trật tự chung | Gây tổn hại cho người và quan hệ |
| Trọng tâm | Người vi phạm và hình phạt | Người bị hại, người gây hại và cộng đồng |
| Người bị hại | Thường đứng ngoài, làm nhân chứng | Được nói, được hỏi mình cần gì |
| Người gây hại | Nhận hình phạt | Hiểu hậu quả, nhận trách nhiệm, bù đắp |
| Kết thúc khi | Hình phạt được thi hành | Tổn hại được sửa trong mức có thể, quan hệ được nối lại hoặc khép lại |
Hai cách không loại trừ nhau. Nhiều nơi dùng cách phục hồi song song với thủ tục pháp luật, hoặc dùng cho những việc nhẹ, cho người chưa thành niên.
Nguồn gốc: từ một vụ phá hoại ở Canada đến các vòng tròn bản địa
Mốc hay được nhắc là năm 1974 ở thị trấn Elmira, tỉnh Ontario, Canada. Hai thanh niên say rượu đã phá hoại tài sản của hàng chục nhà. Một nhân viên quản chế và thẩm phán phụ trách vụ việc đã thử một cách khác thường: cho hai người này đến gặp trực tiếp từng gia đình bị hại, nghe họ kể và tự bồi thường thiệt hại. Từ thí nghiệm đó ra đời các chương trình hoà giải giữa người bị hại và người phạm lỗi ở Bắc Mỹ.
Song song, nhiều cộng đồng bản địa đã có truyền thống ngồi thành vòng tròn để xử việc từ lâu. Ở New Zealand, luật về trẻ em và thanh thiếu niên năm 1989 đưa "hội nghị nhóm gia đình" vào tư pháp người chưa thành niên, lấy cảm hứng từ cách làm của người Māori: gia đình mở rộng của cả hai bên cùng ngồi lại bàn cách sửa sai. Ở lãnh thổ Yukon của Canada đầu những năm 1990, một số thẩm phán thử "vòng tròn tuyên án", mời cộng đồng cùng bàn cách xử lý.
Đọc tới đây, người Việt dễ thấy nét quen: lễ làm lành của luật tục Tây Nguyên — người có lỗi đền bù, làm lễ, hai bên uống chung vò rượu — cũng đi theo tinh thần "sửa tổn hại và nối lại quan hệ" như vậy.
Một vòng tròn sửa sai diễn ra thế nào
Có nhiều dạng: gặp mặt giữa người bị hại và người gây hại, hội nghị gia đình, vòng tròn cộng đồng. Dạng vòng tròn phổ biến trong trường học thường đi như sau.
- Chuẩn bị riêng từng người. Người điều phối gặp người gây hại trước: em có nhận việc mình làm không? Nếu không nhận, vòng tròn chưa thể diễn ra. Sau đó gặp người bị hại: có muốn tham gia không, muốn ai đi cùng, sợ điều gì.
- Ngồi thành vòng tròn, không bàn ở giữa. Mọi người ngang hàng, nhìn thấy nhau.
- Dùng vật truyền lời. Một vật nhỏ — hòn đá, cây bút — chuyền tay; ai cầm thì nói, người khác nghe. Cách này giúp người ít nói cũng có lượt, người nói nhiều phải chờ.
- Các câu hỏi phục hồi. Với người gây hại: chuyện gì đã xảy ra, lúc đó em nghĩ gì, ai đã bị ảnh hưởng, cần làm gì để sửa. Với người bị hại: em đã nghĩ gì khi biết chuyện, việc này ảnh hưởng tới em ra sao, điều gì khó nhất, em cần gì để thấy ổn hơn.
- Thống nhất việc sửa. Bồi thường đồ hư, làm lại việc đã phá, xin lỗi bằng lời hoặc bằng thư, làm việc có ích cho tập thể — tuỳ việc và tuỳ người bị hại thấy hợp.
- Theo dõi. Hẹn lại để xem các cam kết đã làm chưa.
Ví dụ trong lớp học
Một học sinh lớp 8 chụp ảnh bạn lúc ngã, ghép chữ chế giễu rồi đưa lên nhóm lớp. Cách xử lý thường thấy là phạt viết bản kiểm điểm, hạ hạnh kiểm. Bạn bị chế giễu vẫn xấu hổ; người làm có thể thấy mình bị phạt oan và càng cay cú.
Theo cách phục hồi, giáo viên chủ nhiệm gặp riêng từng em. Khi người làm đã nhận, vòng tròn có thêm một hai bạn thân của mỗi bên và giáo viên. Người bị chế giễu kể em đã không dám đến lớp hai ngày. Người làm nghe trực tiếp — điều mà bản kiểm điểm không bao giờ làm được. Thoả thuận có thể gồm: gỡ ảnh, nói lời xin lỗi trước nhóm lớp, và cùng giáo viên soạn một buổi sinh hoạt về ứng xử trên mạng. Kỷ luật theo nội quy nhà trường, nếu có, vẫn có thể áp dụng song song.
Khi nào không nên dùng
- Người bị hại không muốn. Không ai được ép người bị hại ngồi đối diện người làm hại mình. Đây là nguyên tắc số một.
- Người gây hại không nhận trách nhiệm. Vòng tròn lúc ấy dễ thành nơi người bị hại bị tổn thương lần nữa.
- Có chênh lệch quyền lực lớn, có bạo lực, có xâm hại. Bạo lực gia đình, xâm hại tình dục, bạo lực kéo dài cần được xử lý theo pháp luật và có chuyên gia hỗ trợ. Trẻ em bị xâm hại thì gọi Tổng đài 111; có nguy hiểm trước mắt thì gọi công an 113.
- Người điều phối chưa được đào tạo. Một vòng tròn tổ chức vụng có thể biến thành buổi đấu tố.
Những điều nghiên cứu đã cho thấy và chưa chắc
Nhiều đánh giá ở các nước cho thấy người bị hại tham gia chương trình phục hồi thường hài lòng hơn với quá trình so với chỉ qua thủ tục thông thường, vì được nói và được hỏi. Về chuyện có giảm tái phạm hay không, kết quả có chiều hướng tích cực nhưng khác nhau tuỳ chương trình, loại việc và cách tổ chức; không nên coi đây là phép màu. Điều chắc chắn hơn: chất lượng chuẩn bị và người điều phối quyết định phần lớn kết quả.
Góc nhìn hôm nay: dùng tinh thần phục hồi trong nhà và lớp
Không cần một chương trình chính thức để dùng ba câu hỏi của Zehr. Khi con làm vỡ đồ của em, khi học sinh phá đồ chung, thay vì hỏi ngay "phạt gì", có thể hỏi: ai bị ảnh hưởng, họ cần gì, con làm gì để sửa. Người lớn giữ phần quyết cuối cùng, nhưng đứa trẻ học được trách nhiệm thay vì chỉ học sợ.
Muốn đọc thêm, cuốn mỏng The Little Book of Restorative Justice của Howard Zehr là điểm bắt đầu dễ; các tài liệu về "thực hành phục hồi trong trường học" cũng đã được một số tổ chức giáo dục giới thiệu bằng tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Công lý phục hồi là gì?
Là cách xử lý việc sai trái tập trung vào sửa chữa tổn hại và nối lại quan hệ, có sự tham gia của người bị hại, người gây hại và cộng đồng. Câu hỏi trung tâm là ai bị tổn hại, họ cần gì và ai có trách nhiệm sửa.
Công lý phục hồi có thay thế hình phạt không?
Thường là không. Ở nhiều nơi, nó được dùng song song với thủ tục pháp luật hoặc cho các việc nhẹ, người chưa thành niên. Các hành vi nghiêm trọng vẫn phải xử lý theo pháp luật.
Vòng tròn sửa sai trong trường học làm thế nào?
Người điều phối gặp riêng từng bên trước, sau đó mọi người ngồi thành vòng tròn, chuyền một vật nhỏ để lần lượt nói. Các em trả lời những câu hỏi về chuyện đã xảy ra, ai bị ảnh hưởng và cần làm gì để sửa, rồi thống nhất cam kết.
Người bị hại có bắt buộc phải tham gia không?
Không. Sự tự nguyện của người bị hại là nguyên tắc số một. Ép người bị hại gặp người làm hại mình có thể gây tổn thương thêm.
Ai là người khởi xướng công lý phục hồi?
Không có một người sáng lập duy nhất. Howard Zehr thường được nhắc như một người đặt nền lý thuyết; các thực hành bắt nguồn từ nhiều nơi, gồm chương trình hoà giải ở Ontario năm 1974 và truyền thống vòng tròn của các cộng đồng bản địa.