Đấu cờ mặt đối mặt và đấu qua mạng dùng cùng một luật đi quân nhưng là hai trải nghiệm khác hẳn nhau. Ngồi trước bàn thật, người chơi thấy đối thủ, nghe tiếng đồng hồ, chịu áp lực của không khí phòng đấu và phải giữ phép lịch sự trực tiếp. Trên mạng, đối thủ lúc nào cũng có sẵn, ván đấu nhanh và tiện, nhưng không có cái bắt tay, dễ bỏ ván giữa chừng, lời lẽ dễ thô hơn và gian lận bằng máy khó thấy bằng mắt. Nhiều người chơi tốt ở môi trường này nhưng lúng túng ở môi trường kia.
Đấu từ xa không phải chuyện mới
Trước khi có mạng, người ta đã đấu cờ với nhau qua thư từ hàng thế kỷ. Một trong những trận được nhắc nhiều là trận thư tín giữa câu lạc bộ cờ London và câu lạc bộ cờ Edinburgh bắt đầu năm 1824, kéo dài nhiều năm. Mỗi nước đi được viết lên giấy và gửi theo đường bưu điện; một ván có thể kéo dài hàng tháng.
Sang thế kỷ 19, điện báo cho phép các câu lạc bộ ở hai thành phố đấu với nhau trong một ngày. Năm 1951, Liên đoàn Cờ thư tín Quốc tế (ICCF) được thành lập để tổ chức các giải đấu bằng thư. Đến những năm 1990, các máy chủ đấu cờ trên Internet xuất hiện, rồi nhiều trang lớn ra đời trong thế kỷ 21. Ngày nay lượng ván cờ được đấu trên mạng mỗi ngày nhiều hơn rất nhiều so với trên bàn thật.
So sánh hai cách đấu
| Mặt đối mặt | Qua mạng | |
|---|---|---|
| Tìm đối thủ | Phải hẹn, đến câu lạc bộ, giải đấu | Vài giây, bất kỳ giờ nào |
| Thể thức thường gặp | Ván dài, cờ nhanh | Cờ chớp, cờ đạn, ván vài phút |
| Bàn cờ | Ba chiều, quân thật, phải tự đi và bấm đồng hồ | Hai chiều trên màn hình, kéo chuột hoặc chạm |
| Đọc đối thủ | Thấy nét mặt, dáng ngồi, nhịp thở | Chỉ thấy thời gian họ dùng cho mỗi nước |
| Phép lịch sự | Bắt tay, giữ im lặng, có người xung quanh nhìn | Nút chào, khung chat, dễ bỏ đi không nói |
| Gian lận | Khó hơn, cần trọng tài giám sát | Dễ hơn, phụ thuộc hệ thống phát hiện của trang |
| Lỗi kỹ thuật | Hiếm, chủ yếu là đồng hồ | Trượt chuột, rớt mạng, nhầm nước đi trước |
Bàn thật và màn hình: mắt nhìn khác nhau
Nhiều người chơi kể rằng họ "nhìn" thế cờ khác nhau trên bàn thật và trên màn hình. Trên màn hình, bàn cờ luôn ở góc nhìn thẳng từ trên xuống, quân là hình phẳng có màu rõ, nước đi vừa rồi được tô sáng. Trên bàn thật, góc nhìn nghiêng, các quân cao che khuất nhau một phần, và không có gì đánh dấu nước đối thủ vừa đi — nếu lơ đễnh, có thể không biết họ vừa di chuyển quân nào.
Vì vậy những người chủ yếu đấu trên mạng thường hay bất ngờ ở giải đấu thật: họ bỏ sót những nước đi mà trên màn hình họ sẽ thấy ngay. Lời khuyên quen thuộc của các huấn luyện viên là nếu sắp dự giải trên bàn thật, hãy tập với bàn cờ thật vài tuần trước đó, kể cả khi tự xếp lại các ván từ sách.
Áp lực và ngôn ngữ cơ thể
Ngồi đối diện một người thật tạo ra loại áp lực mà màn hình không có. Người ta có thể thấy đối thủ tự tin hay lo lắng, đã ngồi yên hay đang bồn chồn. Một số người chơi giỏi đọc những dấu hiệu này, nhưng phần lớn các huấn luyện viên khuyên đừng dựa vào chúng: người đối diện có thể đang mệt, đang đói, hoặc chỉ đơn giản là có thói quen nhíu mày.
Điều quan trọng hơn là kiểm soát chính mình. Trên bàn thật, mọi cử chỉ của mình cũng bị nhìn thấy: tay run khi đi quân, tiếng thở dài khi phát hiện ra nước hớ. Giữ nét mặt bình thản không phải để đánh lừa đối thủ, mà để không làm họ biết mình đang gặp khó.
Trên mạng, thông tin duy nhất về đối thủ là thời gian họ dùng. Người chơi mạng có kinh nghiệm thường để ý: đối thủ nghĩ rất lâu ở một nước đơn giản có thể nghĩa là họ đang lo lắng, hoặc đang bận việc khác. Nhưng đọc như vậy cũng đầy rủi ro.
Vì sao người ta dễ thô lỗ hơn trên mạng
Nhà tâm lý học John Suler, trong một bài viết năm 2004, mô tả hiện tượng mà ông gọi là "hiệu ứng mất kiềm chế trên mạng": khi không thấy mặt nhau, không bị nhận ra, và không phải đối diện hậu quả ngay, con người dễ nói những điều họ sẽ không bao giờ nói khi ngồi cùng bàn. Các phòng đấu cờ trên mạng là nơi hiện tượng này rất dễ thấy: lời chê bai trong khung chat, bỏ ván khi sắp thua, để đồng hồ chạy hết thay vì xin thua.
Các trang đấu cờ lớn chống lại điều đó bằng luật và công cụ: tắt chat mặc định, phạt người bỏ ván, cho phép chặn người khác. Nhưng cách tốt nhất vẫn là người chơi tự giữ phép lịch sự như đang ngồi trước mặt nhau: chào đầu ván, xin thua bằng nút xin thua, nói "ván hay" khi kết thúc.
Chuyện gian lận
Ngày nay các chương trình máy tính chơi cờ mạnh hơn bất kỳ con người nào, và chạy được trên điện thoại. Điều đó khiến gian lận trở thành mối lo lớn của cờ trên mạng: người chơi có thể lén dùng máy gợi ý nước đi. Các trang lớn có đội ngũ và phần mềm riêng để phát hiện, chủ yếu bằng cách so cách đi của một người với cách máy đi và với lịch sử của chính người đó.
Ở giải trên bàn thật, gian lận cũng không phải không có, nên nhiều giải cấm mang điện thoại vào khu vực thi đấu và có trọng tài giám sát. Nhưng nhìn chung, ván đấu có người thật ngồi đối diện vẫn là môi trường đáng tin cậy hơn.
Cờ trận trên sa bàn: hai thế giới song song
Với những người chơi cờ trận trên sa bàn, khác biệt còn lớn hơn. Một ván trên bàn thật có địa hình bằng xốp, cây giả, quân mô hình sơn tay; phần lớn niềm vui là ở việc nhìn và chạm vào chúng. Các phiên bản trên máy, như phần mềm mã nguồn mở VASSAL dùng để dựng bàn cờ trận bằng hình ảnh, giúp đấu được với người ở xa, tự động lưu ván và không mất quân. Một số nhóm chơi theo kiểu gửi nước đi qua thư điện tử, mỗi lượt gửi một tệp — phiên bản hiện đại của cờ thư tín.
Nhiều người kết hợp cả hai: đấu trên máy để tập luật và gặp người ở xa, gặp mặt định kỳ để đấu trên sa bàn thật.
Góc nhìn hôm nay
Đấu qua mạng và đấu trực tiếp không thay thế nhau. Mạng cho số lượng — nhiều ván, nhiều đối thủ, phản hồi nhanh. Bàn thật cho chất lượng — ván dài, suy nghĩ sâu, quan hệ người với người. Một lịch tập cân bằng có thể là các ván nhanh trên mạng trong tuần và một buổi đấu thật ở câu lạc bộ cuối tuần.
Với trẻ em, cha mẹ nên để ý thêm: tắt khung chat với người lạ, không chia sẻ thông tin cá nhân, giới hạn thời gian ngồi trước màn hình, và ưu tiên cho trẻ đấu với người thật — bạn bè, ông bà, câu lạc bộ ở trường. Cái bắt tay sau ván cờ là thứ màn hình chưa thay được.
Câu hỏi thường gặp
Đấu cờ trên mạng và đấu trực tiếp khác nhau thế nào?
Trên mạng, việc tìm đối thủ rất nhanh, ván thường ngắn và bàn cờ hiện trên màn hình phẳng. Đấu trực tiếp có bàn thật ba chiều, thấy mặt đối thủ, có áp lực của phòng đấu và phép lịch sự trực tiếp như bắt tay, giữ im lặng.
Vì sao chơi giỏi trên mạng mà ra giải lại thua?
Một phần vì góc nhìn bàn thật khác màn hình, nước đi của đối thủ không được tô sáng nên dễ bỏ sót. Phần khác là thể thức: trên mạng phần lớn là ván nhanh, còn giải thật thường là ván dài đòi hỏi suy nghĩ sâu hơn.
Cờ thư tín là gì?
Đó là cách đấu cờ bằng cách gửi nước đi qua thư từ, sau này qua thư điện tử và máy chủ. Liên đoàn Cờ thư tín Quốc tế (ICCF) thành lập năm 1951 và vẫn tổ chức giải đấu tới nay.
Làm sao để trẻ chơi cờ trên mạng an toàn?
Tắt khung chat với người lạ, không cho trẻ chia sẻ tên thật, trường học hay ảnh, giới hạn thời gian ngồi trước màn hình. Nên ưu tiên cho trẻ đấu trực tiếp với người quen hoặc ở câu lạc bộ có người lớn quản lý.