Xung ĐộtWiki
Tìm
Hoà giải & trung gian

Học sinh làm hoà giải viên trong trường: cách lập và vận hành

Hoà giải đồng trang lứa để học sinh được tập huấn giúp bạn gỡ va chạm nhỏ theo bốn bước. Chọn ai, tập huấn gì, việc nào không giao cho các em, nhất là bắt nạt.

Học sinh làm hoà giải viên trong trường: cách lập và vận hành

Học sinh làm hoà giải viên (peer mediation, hoà giải đồng trang lứa) là mô hình trong đó một số em được tập huấn để giúp bạn cùng trường gỡ những va chạm nhỏ: giận nhau, tranh đồ, nói xấu, hiểu lầm trong nhóm. Hai em hoà giải viên ngồi giữa, hai bạn đang giận nhau tự nói và tự tìm cách làm lành; thầy cô đứng phía sau hỗ trợ. Mô hình này được dùng rộng ở nhiều nước từ những năm 1980, hợp với va chạm thường ngày, nhưng không dùng cho bắt nạt kéo dài hay bạo lực.

Vì sao để học sinh hoà giải cho học sinh

Trong lớp học, nhiều chuyện thầy cô không thấy và học sinh cũng không muốn kể với người lớn: ai nói gì sau lưng ai, ai bị gạt khỏi nhóm, ai mượn đồ không trả. Khi người lớn can thiệp, các em thường im lặng hoặc nói điều người lớn muốn nghe. Một bạn cùng lứa, hiểu ngôn ngữ và mối quan hệ trong trường, dễ được tin hơn.

Lợi ích không chỉ rơi vào hai bạn đang giận nhau. Chính các em làm hoà giải viên học được kỹ năng lắng nghe, giữ bình tĩnh, nói trung tính — những kỹ năng mang theo suốt đời. Lớp học có thêm một lối giải quyết va chạm ngoài hai lối quen thuộc là "mách cô" và "để bụng".

Ở Mỹ, các chương trình hoà giải trong trường mở rộng nhanh từ những năm 1980; anh em nhà tâm lý học giáo dục David và Roger Johnson phát triển chương trình dạy học sinh làm người giải quyết xung đột và đã nghiên cứu tác dụng của nó trong nhiều năm. Các đánh giá nhìn chung cho thấy học sinh học được quy trình và dùng được nó, dù mức tác động tới không khí cả trường khác nhau tuỳ cách triển khai.

Việc nào hợp, việc nào không

Hợp với hoà giải đồng trang lứaKhông đưa cho học sinh hoà giải
Hai bạn giận nhau vì hiểu lầm, lời nóiBắt nạt kéo dài, một bên mạnh hơn hẳn
Tranh chỗ ngồi, tranh đồ dùng chungĐánh nhau gây thương tích
Bất đồng trong nhóm làm bàiĐe doạ, tống tiền, mang vật nguy hiểm
Nói xấu, tin đồn giữa các bạn ngang hàngXâm hại, quấy rối tình dục
Mượn đồ không trả, làm hỏng đồ của nhauDấu hiệu bị bạo lực ở nhà, tự làm hại bản thân

Cột bên phải phải chuyển ngay cho thầy cô, ban giám hiệu, phòng tư vấn tâm lý học đường, và khi cần là gia đình, công an. Trẻ em gặp xâm hại, bạo lực có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí). Lý do bắt nạt không đưa ra hoà giải: hoà giải giả định hai bên ngang hàng và cùng có phần trong mâu thuẫn, trong khi bắt nạt là một bên lấn áp bên kia. Bắt một em bị bắt nạt ngồi "nói chuyện cho hiểu nhau" với người bắt nạt dễ gây tổn thương thêm.

Quy trình bốn bước dành cho học sinh

Quy trình cho học sinh được rút gọn hơn của người lớn, thường gói trong bốn bước, đủ nhớ thuộc lòng:

  1. Chào và đặt quy tắc. "Bọn mình là hoà giải viên, không phân xử ai đúng ai sai. Mỗi bạn nói hết lượt, không ngắt lời, không gọi tên xấu. Chuyện ở đây giữ kín. Hai bạn đồng ý không?"
  2. Mỗi bạn kể. Hoà giải viên hỏi "Chuyện gì đã xảy ra?", "Bạn cảm thấy thế nào?", rồi nói lại ý chính: "Như vậy bạn buồn vì bị bỏ ra khỏi nhóm làm bài, đúng không?"
  3. Tìm cách. "Bạn muốn chuyện này giải quyết thế nào?", "Bạn có thể làm gì để giúp?", "Cách này có công bằng cho cả hai không?"
  4. Chốt và cảm ơn. Đọc lại điều hai bạn đã đồng ý, ghi vào phiếu đơn giản, hai bạn và hai hoà giải viên cùng ký, rồi cảm ơn vì đã cố gắng.

Thường hai hoà giải viên làm cùng nhau, nên chọn một nam một nữ hoặc từ hai lớp khác nhau để tránh bị cho là "phe" của ai.

Lập một nhóm hoà giải viên trong trường

Chọn ai

Sai lầm hay gặp là chỉ chọn học sinh giỏi, ngoan, lớp trưởng. Nhóm nên đa dạng: có em hiền, có em từng hay va chạm, có em ở nhóm bạn "cá biệt" — vì bạn bè trong nhóm đó sẽ tin các em hơn. Các trường thường kết hợp tự ứng cử, bạn bè đề cử và thầy cô giới thiệu.

Tập huấn

Tập huấn gồm lắng nghe, nói lại ý, đặt câu hỏi mở, giữ trung lập, giữ bí mật và — quan trọng nhất — nhận biết khi nào phải báo người lớn. Phần thực hành bằng đóng vai chiếm nhiều thời gian nhất: các em đóng vai hai bạn đang giận nhau và hoà giải viên, rồi đổi vai.

Thời gian và nơi chốn

Cần một chỗ yên, không bị nhìn vào — một góc thư viện, phòng tư vấn — và một khung giờ cố định như giờ ra chơi dài, sau giờ học. Có phiếu đề nghị hoà giải để học sinh tự điền hoặc thầy cô chuyển tới.

Vai trò thầy cô

Một giáo viên phụ trách điều phối: phân công, ngồi gần (không trong phòng) khi các em hoà giải, nghe các em báo lại sau mỗi buổi, xử lý ca vượt quá sức. Giáo viên cũng giúp hoà giải viên "xả" sau những buổi căng thẳng — làm người đứng giữa không dễ, kể cả với người lớn.

Những bẫy cần tránh

  • Biến hoà giải viên thành "đội cờ đỏ". Nếu các em được giao ghi tên, chấm điểm thi đua, bạn bè sẽ coi các em là người canh gác, không ai tìm đến nữa.
  • Bắt buộc phải hoà giải. Hai bạn phải đồng ý. Ép vào phòng là buổi hoà giải hỏng từ đầu.
  • Lộ chuyện. Chỉ cần một lần hoà giải viên kể lại chuyện của bạn là cả chương trình mất uy tín.
  • Để các em ôm việc nặng. Học sinh không phải nhà tâm lý. Thấy dấu hiệu bạo lực, trầm cảm, tự làm hại thì phải báo người lớn ngay, kể cả khi đã hứa giữ kín — điều này cần dạy rõ từ lúc tập huấn.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ một lớp

Ở Việt Nam, nhiều trường đã có phòng tư vấn tâm lý học đường, câu lạc bộ kỹ năng sống, các tiết hoạt động trải nghiệm — đều là chỗ có thể lồng vào mô hình này. Không cần chờ cả trường; một giáo viên chủ nhiệm có thể bắt đầu với bốn em trong lớp mình, tập bốn bước trong vài buổi sinh hoạt, rồi xem các em xử lý chuyện va chạm nhỏ ra sao. Phụ huynh cũng dạy được bốn bước này ở nhà khi anh chị em giận nhau.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các tài liệu của David và Roger Johnson về dạy học sinh giải quyết xung đột, và các bộ tài liệu kỹ năng sống, giáo dục giá trị dành cho giáo viên đã có bản tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

Hoà giải đồng trang lứa là gì?

Là mô hình trong đó học sinh được tập huấn để giúp bạn cùng trường giải quyết va chạm nhỏ. Hai bạn đang giận nhau tự nói chuyện và tự tìm cách làm lành, với sự dẫn dắt của hoà giải viên là bạn cùng lứa và sự hỗ trợ của thầy cô.

Học sinh mấy tuổi thì làm hoà giải viên được?

Nhiều chương trình bắt đầu từ cuối cấp tiểu học với quy trình đơn giản, và phổ biến hơn ở trung học cơ sở, trung học phổ thông. Điều quan trọng là được tập huấn và có giáo viên hỗ trợ.

Có nên dùng hoà giải đồng trang lứa cho bắt nạt không?

Không. Bắt nạt là một bên lấn áp bên kia, không phải mâu thuẫn ngang hàng. Các vụ bắt nạt cần thầy cô, nhà trường, gia đình xử lý; trẻ bị xâm hại, bạo lực có thể gọi Tổng đài 111.

Hoà giải viên học sinh có phải giữ bí mật mọi chuyện không?

Hoà giải viên giữ kín chuyện va chạm thường ngày, nhưng phải báo thầy cô ngay khi có dấu hiệu bạo lực, xâm hại, tự làm hại bản thân hoặc nguy hiểm. Điều này cần được nói rõ với các em từ lúc tập huấn.

Làm sao để học sinh tin tưởng tìm đến hoà giải viên?

Chọn hoà giải viên đa dạng, không giao các em việc chấm điểm thi đua, giữ kín chuyện của bạn và có chỗ ngồi riêng tư. Chỉ cần một lần lộ chuyện là chương trình mất uy tín.

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột

Bài viết liên quan

Mở app Xung Đột

Sa bàn giấy, quân cờ gỗ — cắt tiếp tế, hạ thủ phủ

Mở app Xung Đột Xem app khác