Thẻ lệnh, xúc xắc và bảng tra kết quả là ba công cụ đưa sự bất định vào cờ trận: xúc xắc cho kết quả ngẫu nhiên mỗi lần tung, thẻ cho may rủi có kiểm soát và thông tin bị giấu, còn bảng tra kết quả biến tương quan lực lượng và một lần tung xúc xắc thành một kết cục cụ thể. Cả ba đều tự làm được ở nhà bằng gỗ, bìa và giấy. Điều cần nắm là xác suất đằng sau chúng — với một xúc xắc, mặt nào cũng có một phần sáu khả năng; với hai xúc xắc cộng lại, tổng 7 là thường gặp nhất.
Vì sao cờ trận cần sự bất định
Cờ vua không có may rủi: cùng một thế cờ, cùng một nước đi luôn cho cùng một kết quả. Nhưng ngoài đời, kết quả của một cuộc đụng độ không bao giờ chắc chắn. Clausewitz, trong Vom Kriege (1832), viết rất nhiều về sự bất định và "ma sát" — những trục trặc nhỏ làm mọi kế hoạch chạy khác dự kiến. Các bộ luật cờ trận từ thời Kriegsspiel của von Reisswitz (1824) đã dùng xúc xắc và bảng tra để mô phỏng điều đó.
Đưa may rủi vào còn có tác dụng khác: người yếu hơn vẫn có cơ hội, mỗi ván một khác, và người chơi phải học cách ra quyết định khi không chắc kết quả — thay vì chỉ tính toán chính xác.
Xúc xắc và xác suất cần biết
Một xúc xắc sáu mặt
Xúc xắc đã có từ hàng nghìn năm trước, được tìm thấy ở nhiều di chỉ cổ từ Lưỡng Hà tới thung lũng sông Ấn. Xúc xắc sáu mặt hiện nay thường đánh số sao cho hai mặt đối diện cộng lại bằng 7. Với một xúc xắc cân đối, mỗi mặt có khả năng xuất hiện như nhau, một phần sáu, khoảng 16,7%.
- Cần từ 4 trở lên: 3/6 = 50%.
- Cần từ 5 trở lên: 2/6 ≈ 33%.
- Cần đúng 6: 1/6 ≈ 17%.
Hai xúc xắc cộng lại
Khi tung hai xúc xắc và lấy tổng, kết quả không còn đều. Có 36 cách rơi khác nhau, và tổng 7 có tới sáu cách tạo thành, trong khi tổng 2 hay 12 chỉ có một cách.
| Tổng | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Số cách | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 |
| Xác suất | 3% | 6% | 8% | 11% | 14% | 17% | 14% | 11% | 8% | 6% | 3% |
Ý nghĩa thực tế: dùng một xúc xắc thì kết quả "cực đoan" (1 hoặc 6) xảy ra thường xuyên, ván đấu nhiều bất ngờ. Dùng tổng hai xúc xắc thì kết quả tập trung ở giữa, sức quân quan trọng hơn may rủi. Cần từ 8 trở lên với hai xúc xắc là khoảng 42%; cần từ 10 trở lên chỉ còn khoảng 17%.
Tự làm xúc xắc và kiểm tra độ cân
Xúc xắc gỗ
Cắt khối lập phương từ một thanh gỗ vuông: mặt cắt phải vuông góc, chiều dài khúc cắt đúng bằng cạnh thanh. Đây là phần khó nhất — một khối hơi dẹt sẽ rơi mặt lớn nhiều hơn. Dùng hộp cưa và một chặn đo để mọi khúc đều nhau, chà các cạnh bo đều như nhau. Đánh số bằng bút lông dầu, bút khắc nhiệt hoặc chấm sơn, nhớ quy ước hai mặt đối diện cộng lại bằng 7. Khi cưa, kẹp thanh gỗ chặt, không giữ khúc nhỏ bằng tay.
Xúc xắc giấy và con quay số
Với trẻ nhỏ, có thể vẽ hình khai triển của khối lập phương lên bìa cứng (sáu ô vuông xếp hình chữ thập), cắt, gấp và dán. Hoặc làm con quay số: một hình lục giác bằng bìa chia sáu phần, xuyên một que tăm qua tâm, quay rồi xem cạnh nào chạm bàn. Con quay ít lăn lóc, không rơi khỏi bàn, hợp với lớp học.
Kiểm tra xúc xắc có cân không
Tung xúc xắc 120 lần, đếm số lần mỗi mặt xuất hiện. Nếu cân, mỗi mặt sẽ ra khoảng 20 lần. Dao động tự nhiên là đáng kể: với 120 lần tung, một mặt ra từ khoảng 12 tới 28 lần vẫn là bình thường. Nếu một mặt ra quá 30 lần hoặc dưới 10 lần, xúc xắc nhiều khả năng bị lệch. Đây cũng là một bài học thống kê hay cho học sinh.
Xúc xắc là vật nhỏ, trẻ dưới ba tuổi có thể nuốt; cất xa tầm tay trẻ nhỏ.
Thẻ lệnh: may rủi có kiểm soát
Thẻ khác xúc xắc ở một điểm then chốt: một bộ thẻ có thành phần cố định. Nếu bộ có mười thẻ, trong đó chỉ một thẻ "đại thắng", thì khi thẻ đó đã ra, người chơi biết nó sẽ không ra nữa cho tới khi xáo lại. May rủi vẫn có, nhưng có thể theo dõi và tính toán.
Các loại thẻ hay dùng
- Thẻ kích hoạt. Mỗi bên có vài thẻ mang màu của mình trộn chung một chồng. Lật thẻ màu nào thì bên đó được đi một quân. Không ai biết chắc ai sẽ đi tiếp, tạo cảm giác hỗn loạn như thật.
- Thẻ sự kiện. Đầu mỗi lượt lật một thẻ: mưa to (mọi quân đi chậm một ô), sương mù (cung thủ không bắn được), gió thuận… Mỗi ván một khác.
- Thẻ lệnh viết tay. Mỗi bên bí mật viết lệnh cho các quân lên thẻ, úp xuống, rồi cùng lật và thực hiện. Đây là cách đưa vào yếu tố "không biết đối phương định làm gì", gần với tinh thần của Kriegsspiel nguyên bản, nơi trọng tài nhận lệnh viết từ hai bên.
Làm thẻ
Cắt bìa cứng cỡ bằng thẻ bài thông thường, viết hoặc in nội dung, bọc màng nhựa hoặc cho vào túi nhựa trong để bền. Mặt sau mọi thẻ trong cùng bộ phải giống hệt nhau, không có vết bẩn hay góc gãy nào giúp nhận ra thẻ. Dùng dao rọc giấy với thước kim loại và tấm lót cắt, cắt hướng ra xa tay giữ.
Bảng tra kết quả giao tranh
Bảng tra kết quả là một bảng hai chiều: một chiều là tương quan lực lượng giữa hai bên, chiều kia là kết quả tung xúc xắc; ô giao nhau cho biết chuyện gì xảy ra. Nó cho phép mô tả những kết cục phức tạp hơn thắng hoặc thua, mà người chơi không phải tính nhẩm.
Dưới đây là một bảng mẫu, đặt ra để minh hoạ. Tính tỉ lệ bằng cách lấy sức đánh bên tấn công chia sức thủ bên phòng thủ, làm tròn xuống theo cột gần nhất:
| Xúc xắc | 1 : 2 | 1 : 1 | 2 : 1 | 3 : 1 |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Công bị loại | Công lùi | Công lùi | Hai bên giữ nguyên |
| 2 | Công lùi | Công lùi | Hai bên giữ nguyên | Thủ lùi |
| 3 | Công lùi | Hai bên giữ nguyên | Thủ lùi | Thủ lùi |
| 4 | Hai bên giữ nguyên | Thủ lùi | Thủ lùi | Thủ lùi |
| 5 | Hai bên giữ nguyên | Thủ lùi | Thủ lùi | Thủ bị loại |
| 6 | Thủ lùi | Hai bên cùng lùi | Thủ bị loại | Thủ bị loại |
Đọc bảng: ở cột 1 : 1, bên tấn công có 3/6 khả năng đẩy lùi được đối phương (mặt 4, 5 và 6), nhưng cũng có 3/6 khả năng chính mình phải lùi (mặt 1, 2 và 6). Tấn công ngang sức là một canh bạc. Ở cột 3 : 1, bên phòng thủ phải lùi hoặc bị loại trong 5/6 trường hợp, trong đó 2/6 là bị loại. Người chơi nhìn bảng sẽ tự hiểu vì sao nên dồn lực trước khi tấn công, mà không cần ai giảng.
Khi tự làm bảng
- Giữ bảng nhỏ: bốn tới sáu cột, sáu hàng. Bảng to quá thì không ai nhớ.
- Mỗi cột phải "tốt dần" theo chiều xúc xắc tăng, và mỗi hàng phải tốt dần khi tỉ lệ lực lượng tăng — nếu không, sẽ có chỗ vô lý mà người chơi lợi dụng được.
- Đếm số ô có lợi cho bên tấn công ở mỗi cột để biết xác suất, rồi điều chỉnh cho hợp ý mình.
- In bảng lên một tấm thẻ, bọc màng, để cạnh bàn.
Góc nhìn hôm nay
Xúc xắc, thẻ và bảng tra dạy một kỹ năng hiếm khi được dạy trực tiếp: ra quyết định tốt khi kết quả không chắc chắn. Một quyết định tốt vẫn có thể cho kết quả xấu vì xúc xắc ra 1, và ngược lại. Người chơi giỏi đánh giá mình bằng chất lượng quyết định, không bằng việc xúc xắc ra mặt nào — một thói quen đáng mang ra ngoài đời.
Giáo viên toán có thể dùng chính những công cụ tự làm này để dạy xác suất: tung xúc xắc gỗ tự làm 120 lần, vẽ biểu đồ tổng hai xúc xắc, tính xác suất từ bảng tra. Học sinh thường nhớ lâu hơn nhiều khi con số gắn với một ván cờ mình vừa đấu.
Câu hỏi thường gặp
Tung hai xúc xắc thì tổng nào hay ra nhất?
Tổng 7 hay ra nhất, với 6 trong 36 cách, khoảng 17%. Tổng 2 và 12 hiếm nhất, mỗi tổng chỉ có 1 cách, khoảng 3%.
Bảng tra kết quả giao tranh là gì?
Đó là bảng hai chiều dùng trong cờ trận: một chiều là tỉ lệ lực lượng giữa hai bên, chiều kia là kết quả tung xúc xắc. Ô giao nhau cho biết kết cục, như bên phòng thủ phải lùi hay bên tấn công bị loại.
Làm sao biết xúc xắc tự làm có cân không?
Tung 120 lần và đếm mỗi mặt; nếu cân, mỗi mặt ra khoảng 20 lần, dao động từ khoảng 12 tới 28 là bình thường. Một mặt ra quá nhiều hoặc quá ít so với mức đó thì xúc xắc có thể bị lệch.
Thẻ khác xúc xắc ở điểm nào?
Mỗi lần tung xúc xắc là độc lập, còn bộ thẻ có thành phần cố định: thẻ đã ra thì không ra lại cho tới khi xáo. Vì vậy thẻ cho may rủi có kiểm soát, người chơi có thể theo dõi thẻ nào còn lại để tính toán.
Hai mặt đối diện của xúc xắc cộng lại bằng bao nhiêu?
Với xúc xắc sáu mặt thông dụng, hai mặt đối diện cộng lại bằng 7: 1 đối 6, 2 đối 5, 3 đối 4. Khi tự làm xúc xắc nên giữ quy ước này.