Tự đặt luật cho một cờ trận đơn giản là trả lời cho rõ năm câu hỏi: thắng bằng cách nào, mỗi lượt được làm gì, quân di chuyển ra sao, hai quân gặp nhau thì phân thắng bại thế nào, và địa hình ảnh hưởng gì. Một bộ luật tốt cho người mới chỉ nên vừa một trang giấy, có ba loại quân khắc chế lẫn nhau và một cách phân định giao tranh bằng xúc xắc. Phần quan trọng nhất không phải viết luật mà là đấu thử nhiều lần, mỗi lần chỉ sửa một điều.
Người xưa đã đặt luật cờ trận thế nào
Đặt luật cho cờ trận không phải chuyện mới. Đầu thế kỷ 19, Georg von Reisswitz (cha) dựng địa hình trên bàn cát cho triều đình Phổ năm 1812; năm 1824, con trai ông là Georg Heinrich von Reisswitz soạn ra Kriegsspiel — "cờ trận" — chơi trên bản đồ, dùng xúc xắc và các bảng tra để phân định kết quả. Gần một thế kỷ sau, năm 1913, nhà văn H.G. Wells in cuốn Little Wars, một bộ luật cho thú chơi lính đồ chơi trên sàn nhà với khẩu pháo đồ chơi bắn đạn gỗ, viết cho người lớn và trẻ em chơi cùng nhau.
Hai cách này đại diện cho hai hướng vẫn còn đến hôm nay: luật chi tiết, chính xác, dùng bảng tra; và luật đơn giản, vui, chấp nhận ước lượng. Người tự đặt luật lần đầu nên đi theo hướng thứ hai.
Năm câu hỏi mọi bộ luật phải trả lời
- Thắng bằng cách nào? Đây là câu quan trọng nhất, vì nó quyết định mọi thứ khác. Loại hết quân đối phương thường làm ván kéo dài và nhàm ở cuối. Mục tiêu tốt hơn: chiếm và giữ một vị trí trong số lượt nhất định, đưa một quân tới bờ bên kia, hoặc bắt được quân tướng.
- Mỗi lượt được làm gì? Một bên đi hết quân rồi tới bên kia? Mỗi lượt chỉ được đi một vài quân? Hai bên xen kẽ từng quân?
- Quân di chuyển thế nào? Theo ô (vuông hay lục giác) hay đo bằng thước? Mỗi loại quân đi được bao xa?
- Giao tranh phân định ra sao? So sức mạnh cố định, tung xúc xắc, hay rút thẻ? Bên thua bị loại hay chỉ lùi lại?
- Địa hình có ý nghĩa gì? Rừng làm chậm, đồi giúp phòng thủ, sông chỉ qua được ở chỗ cạn.
Thêm một câu phụ: ván kết thúc khi nào nếu chưa ai thắng? Luôn đặt giới hạn số lượt, để ván không kéo dài vô tận.
Bộ luật mẫu "Ba binh chủng"
Dưới đây là một bộ luật mẫu, đặt ra để minh hoạ cách áp dụng năm câu hỏi trên. Có thể dùng ngay hoặc sửa tuỳ ý.
Chuẩn bị
- Bàn ô lục giác khoảng 12 × 10 ô, hoặc bàn ô vuông 10 × 10.
- Mỗi bên 10 quân: 5 bộ binh, 2 kỵ binh, 2 cung thủ, 1 tướng.
- Một xúc xắc sáu mặt cho mỗi bên.
- Giữa bàn đặt một "cứ điểm" (một ô đồi), mỗi bên có một hàng ô xuất phát ở mép bàn phía mình.
Bảng quân
| Quân | Đi được | Sức đánh | Sức thủ | Đặc điểm |
|---|---|---|---|---|
| Bộ binh | 1 ô | 2 | 3 | Đứng cạnh bộ binh khác thì +1 sức thủ |
| Kỵ binh | 3 ô | 3 | 2 | Đánh cung thủ được +2; không vào rừng |
| Cung thủ | 1 ô | 2 | 1 | Bắn được quân cách 2 ô, quân bị bắn không phản đòn |
| Tướng | 2 ô | 1 | 2 | Quân bên mình đứng kề tướng được +1 sức đánh |
Ba binh chủng chính khắc chế nhau theo vòng: kỵ binh nhanh, lao vào cung thủ; cung thủ bắn mòn bộ binh từ xa; bộ binh đứng thành hàng thì kỵ binh khó phá.
Lượt đi
- Đầu mỗi lượt, mỗi bên tung xúc xắc; bên cao hơn chọn đi trước hay đi sau trong lượt đó (bằng nhau thì tung lại).
- Mỗi bên lần lượt kích hoạt một quân: di chuyển rồi giao tranh nếu muốn. Hai bên xen kẽ cho tới khi mọi quân đã được kích hoạt hoặc cả hai bên đều bỏ lượt.
Giao tranh
- Bên tấn công tung xúc xắc, cộng sức đánh và các điểm cộng.
- Bên phòng thủ tung xúc xắc, cộng sức thủ và các điểm cộng: +1 nếu đứng trên đồi, +1 nếu đứng trong rừng.
- Bên nào cao hơn thắng. Bên thua lùi một ô về phía mép bàn của mình; nếu không lùi được (bị chặn, ra ngoài bàn) thì bị loại. Bằng nhau: không có gì xảy ra.
- Cung thủ bắn thì chỉ tung bên tấn công so với sức thủ cộng xúc xắc của bên bị bắn; thua thì quân bị bắn lùi lại, bên bắn không bao giờ bị lùi.
Thắng thua
- Bên nào có quân đứng trên cứ điểm vào cuối ba lượt liên tiếp thì thắng.
- Tướng bị loại thì bên đó thua ngay.
- Hết 12 lượt chưa ai thắng thì bên còn nhiều quân hơn thắng; bằng nhau thì hoà.
Đấu thử và cân bằng
Không bộ luật nào chạy tốt ngay lần đầu. Người làm luật chuyên nghiệp dành phần lớn thời gian cho việc đấu thử. Cách làm:
- Ghi chép mọi ván. Bên nào thắng, thắng thế nào, ván dài bao nhiêu lượt, lúc nào thấy chán.
- Mỗi lần sửa một điều. Đổi ba điều cùng lúc thì không biết điều nào tạo ra khác biệt.
- Tìm "nước đi duy nhất". Nếu sau vài ván ai cũng làm đúng một chiến thuật, ví dụ dồn hết kỵ binh lên, thì loại quân đó đang quá mạnh hoặc mục tiêu đang quá dễ.
- Nhờ người "phá luật". Mời một người giỏi tìm kẽ hở đọc luật và cố thắng bằng mọi cách hợp lệ. Họ sẽ tìm ra lỗ hổng nhanh hơn người viết.
- Đổi bên. Mỗi cặp người thử đấu hai ván đổi bên, để biết bên đi trước hay một vị trí xuất phát có lợi quá không.
Lỗi thiết kế hay gặp
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Ván kéo dài, cuối ván chán | Mục tiêu là loại hết quân | Đổi sang chiếm cứ điểm, giới hạn số lượt |
| Ai đi trước cũng thắng | Một bên đi hết quân trong một lượt | Kích hoạt xen kẽ, tung giành quyền đi trước mỗi lượt |
| Một loại quân không ai dùng | Quá yếu hoặc quá đắt | Cho nó một vai trò riêng mà quân khác không làm được |
| Kết quả gần như toàn may rủi | Xúc xắc quan trọng hơn sức quân | Tăng chênh lệch sức đánh, giảm cỡ xúc xắc, hoặc tung hai xúc xắc lấy tổng |
| Cãi nhau về luật | Luật mơ hồ | Viết lại bằng câu ngắn, thêm ví dụ, ghi rõ ngoại lệ |
Đặt luật cùng trẻ em
Trẻ em rất thích đặt luật — và rất thích đổi luật giữa chừng khi đang thua. Đó là cơ hội tốt để dạy một điều quan trọng: luật đặt ra trước ván và áp dụng cho cả hai bên. Có thể làm thế này: cùng con viết luật lên một tờ giấy, ký tên cả hai; muốn đổi luật thì chỉ được đổi sau khi ván kết thúc, và phải được cả hai đồng ý. Trẻ học được cách thương lượng, cách diễn đạt rõ ràng, và cách chấp nhận một luật mình không thích nhưng đã đồng ý.
Góc nhìn hôm nay
Đặt luật cho một cờ trận cũng là một cách hiểu xung đột: mỗi luật là một giả định về điều gì quyết định kết quả — tốc độ, số đông, vị trí, hay may rủi. Khi tự viết, người ta sẽ thấy ngay những giả định đó có lý tới đâu. Người thích tìm hiểu sâu có thể đọc Little Wars của H.G. Wells, nay đã thuộc phạm vi công cộng và dễ tìm bản điện tử, để thấy một nhà văn lớn đã tự viết luật cho thú chơi của mình như thế nào.
Bắt đầu nhỏ: một trang luật, mười quân mỗi bên, một buổi tối đấu thử năm ván. Ghi lại những gì cần sửa. Sau một tháng, bộ luật của mình sẽ khác hẳn bản đầu — và tốt hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tự đặt luật cờ trận bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ điều kiện thắng, vì nó quyết định mọi luật còn lại. Sau đó lần lượt trả lời: mỗi lượt làm gì, quân di chuyển thế nào, giao tranh phân định ra sao, và địa hình có tác dụng gì.
Làm sao để cờ trận tự chế không phụ thuộc quá nhiều vào may rủi?
Để sức quân chênh nhau rõ hơn so với độ dao động của xúc xắc, hoặc tung hai xúc xắc lấy tổng để kết quả tập trung về giữa. Cũng có thể dùng thẻ thay xúc xắc để mỗi kết quả chỉ xuất hiện một số lần nhất định.
Kriegsspiel là gì?
Kriegsspiel nghĩa là "cờ trận" trong tiếng Đức. Bản dùng bản đồ, xúc xắc và bảng tra do Georg Heinrich von Reisswitz soạn năm 1824, dựa trên bàn cát địa hình mà cha ông làm năm 1812.
Little Wars của H.G. Wells là sách gì?
Đó là cuốn sách in năm 1913, đưa ra bộ luật cho thú chơi lính đồ chơi trên sàn nhà với pháo đồ chơi bắn đạn gỗ. Sách viết cho người lớn và trẻ em cùng chơi, được coi là một cột mốc của thú chơi mô hình cờ trận.
Đấu thử luật mới cần bao nhiêu ván?
Không có con số cố định, nhưng nên đấu ít nhất năm tới mười ván, đổi bên giữa các ván và mỗi lần chỉ sửa một điều. Khi các ván không còn bộc lộ chiến thuật "duy nhất" nào thì bộ luật đã khá cân bằng.