Chuyện nhỏ thành to vì mỗi bên đều đáp trả mạnh hơn một chút so với cái mình vừa nhận, mà không nhận ra mình đang làm vậy. Một thí nghiệm công bố trên tạp chí Science năm 2003 cho thấy khi hai người lần lượt ấn lên ngón tay nhau và được dặn chỉ ấn đúng bằng lực vừa nhận, lực vẫn tăng trung bình khoảng 38% sau mỗi lượt. Cộng thêm việc ai cũng thấy mình chỉ "đáp lại" còn bên kia mới là kẻ "gây sự", ta có một vòng xoáy mà không ai thấy mình là người đẩy nó.
Thí nghiệm ấn ngón tay
Năm 2003, Sukhwinder Shergill, Paul Bays, Chris Frith và Daniel Wolpert, các nhà khoa học thần kinh ở London, công bố một thí nghiệm có tên rất gợi: "Hai mắt đền một mắt: khoa học thần kinh của sự leo thang lực".
Hai người tham gia được nối với nhau qua một thiết bị: khi người này ấn ngón tay xuống cảm biến, một cần đòn nhỏ ấn một lực tương ứng lên ngón tay người kia. Người thứ nhất ấn trước. Người thứ hai được dặn: hãy ấn lại đúng bằng lực vừa cảm nhận. Rồi đến lượt người thứ nhất, cũng với lời dặn ấy. Cứ thế qua lại.
Kết quả: dù cả hai đều cố gắng trung thực, lực ấn tăng đều sau mỗi lượt, trung bình khoảng 38% mỗi lần. Sau tám lượt, lực đã tăng rõ rệt. Điều này xảy ra ở tất cả các cặp.
Giải thích của các tác giả: bộ não "giảm âm" cảm giác từ chính hành động của mình. Lực mình ấn ra, mình cảm thấy nhẹ hơn thực tế; lực người khác ấn vào, mình cảm thấy đúng mức. Vì vậy, khi cố "đáp lại cho bằng", ta luôn đáp mạnh hơn. Không ai nói dối, không ai cố ý leo thang. Leo thang là sản phẩm phụ của cách cảm nhận.
Từ ngón tay đến lời nói
Thí nghiệm đo lực ấn, không đo lời nói. Nhưng nó gợi ra một cơ chế mà ai từng cãi nhau đều quen. Câu mình nói ra, mình thấy "chỉ hơi gắt một chút". Câu người kia nói vào, mình thấy "quá đáng". Mình đáp lại bằng một câu mà mình tin là ngang bằng, nhưng người kia lại nghe như nặng hơn. Và cứ thế.
Các nhà tâm lý xã hội còn chỉ ra những cơ chế khác cùng đẩy theo hướng đó:
- Thấy mình khách quan, thấy người kia thiên lệch. Lee Ross và Andrew Ward gọi đây là "chủ nghĩa hiện thực ngây thơ": ta tin mình nhìn thế giới đúng như nó là, nên ai thấy khác hẳn là do thiên vị, thiếu hiểu biết hay có ý xấu.
- Đổ cho tính cách người khác, đổ cho hoàn cảnh của mình. Khi mình gắt, đó là vì mình mệt. Khi người kia gắt, đó là vì họ "vốn như vậy".
- Nhớ lâu cái mình bị làm, quên nhanh cái mình đã làm. Mỗi bên giữ một cuốn sổ nợ riêng, và hai cuốn sổ không bao giờ khớp.
Năm thay đổi khi xung đột leo thang
Hai nhà tâm lý học Dean Pruitt và Jeffrey Rubin, trong sách Social Conflict (1986, sau tái bản có thêm Sung Hee Kim), mô tả năm thay đổi thường gặp khi một xung đột leo thang:
| Từ | Sang | Ví dụ ở chỗ làm |
|---|---|---|
| Cách nhẹ | Cách nặng | Từ nhắc khéo sang phàn nàn với sếp |
| Vấn đề nhỏ | Vấn đề lớn | Từ chuyện bản báo cáo trễ sang "chị ấy không tôn trọng ai cả" |
| Cụ thể | Chung chung | Từ "hôm thứ Ba anh không gửi file" sang "anh lúc nào cũng vậy" |
| Ít người | Nhiều người | Kéo đồng nghiệp khác vào phe |
| Muốn làm tốt | Muốn thắng, rồi muốn bên kia thiệt | Mục tiêu không còn là công việc mà là "cho chị ta biết tay" |
Thay đổi cuối cùng là nguy hiểm nhất. Khi mục tiêu chuyển từ "được cái mình cần" sang "làm bên kia thiệt", người ta sẵn sàng chịu thiệt chính mình. Đó là lúc vòng xoáy tự nuôi nó.
Mắt đền mắt: luật cổ để hãm vòng xoáy
Người ta hay trích "mắt đền mắt, răng đền răng" như biểu tượng của trả thù. Thật ra, trong các bộ luật cổ như luật Hammurabi của Babylon (khoảng thế kỷ 18 TCN) và luật trong Kinh Thánh Do Thái, nguyên tắc này có một chức năng khác: giới hạn sự trả đũa. Một mắt chỉ được đền một mắt, không được đền một mạng. Luật cổ hiểu rằng nếu để mỗi người tự định mức báo thù, mức ấy sẽ luôn tăng, như thí nghiệm ấn ngón tay cho thấy sau ba nghìn năm.
Câu "mắt đền mắt thì cả thế giới sẽ mù" hay được gán cho Gandhi, nhưng không tìm thấy trong các văn bản của ông; nguồn gốc câu này còn chưa rõ.
Tiếng Việt có thành ngữ gốc Hán "oan oan tương báo", ý nói thù đáp thù thì không bao giờ dứt. Các mối thù dòng họ kéo dài nhiều đời, ở phương Đông hay phương Tây, đều cho thấy cùng một mẫu: chuyện khởi đầu có khi chỉ là một con lợn, một bờ ruộng, một lời nói, nhưng sau vài lượt đáp trả thì không ai còn nhớ, chỉ còn nhớ lượt gần nhất mình bị làm.
Cách bẻ gãy vòng xoáy
Đáp lại nhẹ hơn một chút, có chủ ý
Nếu cảm nhận tự nhiên khiến ta đáp mạnh hơn, thì cách sửa là cố ý đáp nhẹ hơn mức mình cho là "bằng". Nghe có vẻ thiệt, nhưng nó bù cho sai lệch trong cảm nhận. Một câu trả lời bình tĩnh trước một câu gắt thường làm người kia bất ngờ và hạ giọng theo.
Bước nhỏ, đơn phương, nói rõ ý
Nhà tâm lý học Charles Osgood (1962) đề xuất một cách gọi tắt là GRIT: một bên chủ động làm một bước nhỏ để giảm căng thẳng, nói rõ đó là bước thiện chí, và mời bên kia đáp lại. Nếu bên kia đáp, tiếp tục bước nữa. Bước phải đủ nhỏ để không gây rủi ro, đủ rõ để không bị hiểu nhầm. Trong nhà, đó có thể là chủ động pha ấm trà sau một trận cãi, kèm một câu "mình nói chuyện lại nhé".
Quay về cụ thể
Leo thang đi từ cụ thể sang chung chung. Hạ thang thì đi ngược lại: từ "anh lúc nào cũng" về "hôm thứ Ba, chuyện cái file". Vấn đề cụ thể thì giải được, còn "tính cách" thì không.
Thu hẹp số người
Mỗi người được kéo vào phe là một người phải được thuyết phục lại khi muốn làm hoà. Giữ xung đột ở giữa những người liên quan trực tiếp giúp dễ gỡ hơn nhiều.
Có người thứ ba
Khi cả hai đã ở trong vòng xoáy, mỗi người đều tin mình chỉ đang đáp lại. Một người đứng ngoài, được cả hai tin, có thể chỉ ra điều mà người trong cuộc không thấy: cả hai đều đang đẩy.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu vòng xoáy trả đũa không làm ta hết giận, nhưng giúp ta bớt chắc chắn rằng "mình chỉ đáp lại thôi". Lần tới khi thấy mình sắp đáp một câu gắt, nhớ tới thí nghiệm ngón tay: thứ mình cảm thấy là "bằng" có lẽ đã mạnh hơn khoảng một phần ba.
- Tập đáp nhẹ hơn mức mình thấy là công bằng, trong một chuyện nhỏ, xem điều gì xảy ra.
- Khi kể lại một cuộc cãi, thử kể từ lúc bên kia bắt đầu bị tổn thương, chứ không từ lúc mình bị tổn thương.
- Bài báo gốc của Shergill và cộng sự (Science, 2003) ngắn và đọc được với người không chuyên.
Câu hỏi thường gặp
Vòng xoáy trả đũa là gì?
Là khi hai bên lần lượt đáp trả nhau, mỗi lần mạnh hơn một chút, khiến xung đột lớn dần dù không ai cố ý leo thang. Mỗi bên đều thấy mình chỉ đáp lại, còn bên kia mới là người gây sự.
Thí nghiệm "hai mắt đền một mắt" là gì?
Là thí nghiệm của Shergill và cộng sự công bố trên Science năm 2003. Hai người lần lượt ấn lên ngón tay nhau, được dặn ấn đúng bằng lực vừa nhận, nhưng lực vẫn tăng trung bình khoảng 38% mỗi lượt vì não cảm nhận lực của chính mình nhẹ hơn thực tế.
Vì sao chuyện nhỏ hay thành to?
Vì khi leo thang, xung đột chuyển từ cách nhẹ sang nặng, từ vấn đề nhỏ sang lớn, từ cụ thể sang chung chung, từ ít người sang nhiều người, và từ muốn làm tốt sang muốn bên kia thiệt. Pruitt và Rubin mô tả năm thay đổi này.
"Mắt đền mắt" có phải là cổ vũ trả thù?
Trong luật cổ như luật Hammurabi, nguyên tắc này thật ra để giới hạn trả đũa: chỉ được đền đúng mức thiệt hại, không hơn. Nó ra đời chính vì người xưa thấy trả thù tự do sẽ leo thang mãi.
Làm sao dừng vòng xoáy trả đũa?
Cố ý đáp nhẹ hơn mức mình thấy là bằng, chủ động làm một bước thiện chí nhỏ và nói rõ ý, quay về vấn đề cụ thể, giữ xung đột trong số ít người, và nhờ một người thứ ba cả hai cùng tin khi cần.